تاریخ شفاهی یکی از شیوههای پژوهش در تاریخ است که به شرح و شناسایی وقایع، رویدادها و حوادث تاریخی بر اساس دیدهها، شنیدهها و عملکرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها میپردازد. این شیوه از کهنترین روشها و ابزارهای بشر برای حفظ و انتقال مواریث فرهنگی از نسلی به نسل دیگر بوده است. در واقع میتوان گفت از زمانی که بشر قادر به تکلم شد، تاریخ شفاهی آغاز و داستانها، اسطورهها و افسانهها به صورت شفاهی، نسل به نسل با این روش منتقل شد.
در جهان اسلام استفاده از نقلقولهای شفاهی جایگاه ویژهای در تاریخنگاری، علم فقه و حدیث داشته است. مورخانی چون ابن اسحاق، طبری، عطاملک جوینی و... به صورت گسترده شنیدهها و گفتههای افراد را جمعآوری و در تاریخهای خود ثبت کردهاند. در جهان غرب نیز تلاشهای اولیه برای استفاده از این روش در جریان فتح امریکا توسط اروپاییان صورت گرفت. در آنجا سیر پیشرفت و تکامل تاریخ شفاهی بسیار سریعتر از جهان اسلام بود. از سال 1948 با اختراع ضبط صوت و استفاده از فناوریهای جدید، انقلابی در تاریخ شفاهی به وجود آمد و تاریخ شفاهی به عنوان منبع باارزش تاریخی پذیرفته شد. تاریخ شفاهی به شیوه امروزی برای اولین بار در سال 1948 در دانشگاه کلمبیا پایهگذاری شد و پس از تشکیل انجمن تاریخ شفاهی در سال 1966 و سپس تأسیس بخش تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد در سال 1967 وسعت بیشتری یافت، بنابراین میتوان گفت تاریخ شفاهی جدیدترین و نیز کهنترین شیوه تاریخنگاری است.
با وجود آنکه در تاریخ گذشته ایران به دلیل غنای فرهنگی و سابقه تمدنی، تاریخ شفاهی از اهمیت ویژهای برخوردار بود و نقلقولهای شفاهی از روشهای اصلی حفظ اخبار و انتقال مواریث است، اما در تاریخ معاصر ایران موضوعی ناآشناست و جایگاه و اهمیت چندانی ندارد.
با پیروزی انقلاب اسلامی و ضرورت بررسی ریشهها و حوادث انقلاب و پیامدهای آن اهمیت تاریخ شفاهی بیشتر شد و مراکز مختلفی در این زمینه شروع به فعالیت کردند. در واقع میتوان گفت سابقه تاریخ شفاهی معاصر ایران به دو دهه قبل برمیگردد، زمانی که برای ثبت صدای فرماندهان و رزمندگان تلاشهای پراکندهای صورت گرفت. همچنین مؤسساتی مانند مرکز مطالعات تاریخ معاصر و مرکز اسناد انقلاب اسلامی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی و آستان قدس رضوی متولی امر تاریخ شفاهی شدند. در خارج از کشور نیز مرکز مطالعات خاورمیانهای دانشگاه هاروارد توسط حبیب لاجوردی در این زمینه به فعالیت پرداخت. با وجود تلاشهای گستردهای که از لحاظ کمی در این زمینه توسط مؤسسات مذکور صورت گرفته، نبود استانداردهای لازم و انجمنهای فعال در زمینه تاریخ شفاهی از جمله کاستیهایی است که تاریخ شفاهی ایران با آن دست به گریبان است.
تاریخ شفاهی امام خمینی(ره) در نجف یکی از موضوعات مهم و بااهمیت تاریخ انقلاب اسلامی به شمار میآید. مرکز اسناد انقلاب اسلامی برای ثبت و ضبط خاطرات یاران و شاگردان امام در نجف در این زمینه تلاش گستردهای را انجام داده و خاطرات برخی از شاگردان و یاران امام خمینی(ره) در نجف را جمعآوری و منتشر کرده است که از میان آنها میتوان به خاطرات آیتالله خاتم یزدی، آیتالله عمید زنجانی، آیتالله مسلم ملکوتی، حجتالاسلام و المسلمین رحیمیان، آیتالله آلاسحاق و... اشاره کرد، البته در زمینه سالهای تبعید امام خمینی و تاریخ شفاهی آن دو اثر به همت مرکز اسناد انقلاب اسلامی به چاپ رسیده است:
1- سالهای تبعید امام خمینی(ره) تألیف نگارنده که اثری پژوهشی و در آن تلاش شده است این سالها با بهرهگیری از منابع مختلف، اسناد و خاطرات یاران امام در ترکیه و عراق بحث و بررسی شوند.
2- تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (امام خمینی در تبعید، جلد دوم) که توسط آقای عبدالوهاب فراتی تدوین شده است. نویسنده این اثر با بهرهگیری از مصاحبههای تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم به تدوین اثر پرداخته است.
کتاب حاضر حاصل 12 مصاحبه با یاران و شاگردان امام است، همچنین برای تکمیل کار از خاطرات چاپشده و مصاحبههایی که توسط یاران و شاگردان امام در روزنامهها و مجلات انجام گرفته استفاده شده است. تفاوت این اثر با آثار دیگر پرداختن گسترده به مباحث مطرح شده و تنوع منابع مورد استفاده است زیرا علاوه بر مصاحبههای انجامشده سعی بر آن بوده است از مصاحبههای ارزشمند مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم و تهران استفاده شود.
این اثر در 14 فصل تدوین و تلاش شده است تا اثر متفاوتی از دیگر آثار تألیف و تدوین شده در این زمینه باشد. هر چند در راه تدوین این اثر مشکلاتی نیز وجود داشت و آن همکاری نکردن برخی از یاران یا شاگردان امام برای انجام مصاحبه بود. امید است آنان نیز با بیان خاطرات و ناگفتههای خود از این دوران مهم به غنای این فصل از تاریخ انقلاب اسلامی کمک و خاطراتشان را برای نسلهای آینده ثبت و ضبط کنند.
