تهران پرس- گروه سیاسی: هنگامی که اَبَرفناوری اینترنت وارد یک جامعه میشود، از ابتدا یک فضای خالی نیست که هرکس هرچه خواست در آن قرار داده و شخصا برداشت کند، بلکه ارزشها، جهتگیریها، خدمات و محتواهای خود را نیز به همراه دارد و طبیعتاً سازندگان و توسعه دهندگان این تکنولوژی، اهداف و نیات خود را از گسترش آن در دنیا دنبال می کنند.
از این رو، در کنار تولید محتوا، نباید از ایجاد مصونیت برای جامعه در برابر محتواها و خدمات مضر و فاسدکننده بیگانه غافل شد. بر همین اساس خبرنگار «تهران پرس»، گفت و گویی با دکتر حمید ضیایی پرور، کارشناس علوم ارتباطات ترتیب داده است که در ادامه می خوانید:
کسب ثروت با استفاده از قابلیت بازاریابی شبکه های اجتماعی
تهران پرس: اساسا شبکه های اجتماعی به چند دسته تقسیم می شوند، با چه اهدافی آغاز به کار کرده و تا چه حد توانسته اند کسب قدرت و ثروت کنند؟
شبکه های اجتماعی مجازی محصول فرایند رشد اینترنت و تکنولوژی های اینترنتی طی دو دهه اخیر هستند. این شبکه های اجتماعی از سال 91 وارد عرصه فناوری شدند که طی ده سال اول نسلی از وب حاکم بود که کاربرد اجتماعی کمتری داشت اما از سال 2000 به بعد نسلی وارد عمل شد که کاربران اینترنتی را نیز درگیر خود کرد. در وب محتوای سایت هایی که از سوی کاربران طراحی می شود، کاربرمحور است. بعضی افراد تصور می کنند این مجموعه صرفا از توییتر و فیسبوک هستند. اما باید گفت وبلاگ ها نیز یکی از انواع شبکه اجتماعی هستند که حتی می توان گفت پدر شبکه های اجتماعی نیز محسوب می شوند. بین سال های 2000 تا 2005 وبلاگ ها جذاب ترین سایت ها بودند. از این دسته از شبکه های اجتماعی (Social Networks) بسیار استقبال شد چرا که تغییر اساسی در فضای مجازی بود و کاربر می توانست مطالب مورد نظر خود را در این فضا قرار دهد. زمانی که این فناوری وارد ایران شد با استقبال گسترده ای روبرو شد تا جایی که ایران به چهارمین رتبه وبلاگ نویسی در جهان رسید. بعد از وبلاگ ها صفحاتی آمدند که امکان دوست یابی را فراهم می کردند و امکان اشتراک گذاری (Sharing) عکس، صوت و تصویر را به کاربران خود می دادند. ویکی ها (Wiki) دسته دیگری از شبکه های اجتماعی هستند که قابلیت به روز رسانی اطلاعات را دارند. در بین این ها فیسبوک یکی از مصادیقی تلقی می شود که همه فناوری های پیشین را در خود جای داده است به گونه ای که قابلیت چت کردن، بلاگ نوشتن، ارسال ایمیل، به اشتراک گذاری فایل و غیره را به فردی که در آن اکانتی داشته باشد فراهم آمده است. از این رو کاربران بسیاری به سمت آن گرایش پیدا می کنند. طبق آمار، بیش از هشتاد درصد از کاربران اینترنت عضو این شبکه ها هستند و یا حداقل قادرند محتوای آن را ببیند. این شبکه های اجتماعی مبتنی بر خرد جمعی هستند که سلایق و ذائقه های عمومی را نمایندگی می کنند. البته دیدگاه من به مفهوم تایید محتوای آنها نیست. همانطور که در صحنه عادی جامعه، مجرم، متخلف، بزهکار و افرادی با گرایشات فرهنگی و سیاسی مختلفی و بعضا نابهنجار وجود دارند در این شبکه ها نیز چنین افراید هستند که موجب به انحراف کشیده شدن محتوای فضای مجازی می شوند اما نکته قابل توجه این است که بدنه اصلی را خود مردم می سازند. از طرفی طی چند سال اخیر، سازمان ها و نهاد ها در سراسر دنیا متوجه شدند می توانند از این ابزار برای بازاریابی استفاده کنند. بنابراین شاهد رویکرد سازمانی و شرکتی به این شبکه های اجتماعی هستیم که موجب فراهم آوردن قدرت و ثروت هنگفتی برای صاحبان این دسته از شبکه های اجتماعی شده است. البته این گونه بهره برداری در ایران به علت فیلتر بودن برخی از این شبکه های اجتماعی، به طور رسمی وجود ندارد.
عقب ماندگی فیسبوک نسبت به برخی شبکه های اجتماعی
تهران پرس: از آنجایی که شبکه های اجتماعی قدرتمندی همچون فیسبوک و توییتر دارای کاربران و اعضای میلیون و بعضا میلیارد نفری هستند، خود را تحت عنوان یک کشور تلقی می کنند. آیا می توان گفت آنها قدرت های یک کشور را هم دارند؟
این تعابیر به صورت انتزاعی است. واقعیت این است که چون اعضای این شبکه ها از ملیت های گوناگون دنیا هستند نمی توان به آن نام کشور داد. قدرت هر شبکه به تعداد کاربران آن است. حتی گفتنی است از نظر فنی، فیسبوک نسبت به شبکه های اجتماعی دیگر عقب افتاده است و صرفا سادگی کار با این شبکه دلیل جذابیت آن شده است. از طرفی از آنجایی که کاربران زیادی عضو این شکبه هستند قدرت دوست یابی نیز بالاتر رفته است. با این حال شبکه مای اسپیس (My Space) از فیسبوک قوی تر و قدیمی تر بوده و امکانات بیشتری هم دارد اما در برابر فیسبوک حرفی برای گفتن ندارد.
شبکه های اجتماعی دنیا را تبدیل به کلبه جهانی کرده است
تهران پرس: آیا می توان گفت کشورهای غربی کشورهای غربی از این طریق توانسته اند تا حدودی در رسیدن به دهکده جهانی که مدنظرشان است، موفق باشند؟
قطعا شبکه های اجتماعی و فضای سایبر دنیا را تبدیل به یک دهکده کرده است تا جایی که حتی بعضی اندیشمندان بر این باورند این فضا از دهکده نیز کوچک تر شده و اکنون به یک کلبه تبدیل شده است. دیگر فاصله زمانی، مکانی، زبانی، نژادی، فرهنگی و دینی معنایی ندارد. مرزها در فضای مجازی معنای واقعی خود را از دست داده اند و اکنون شاهد یک پدیده فرهنگی جدید در سطح دنیا هستیم که توانسته انسان هایی با سلایق مختلف را با ادبیات مشترک گرد هم آورد.
تهران پرس: این موضوع خوب است یا بد؟
این قضیه بستگی به این دارد که از چه منظری به آن نگاه شود. یک نگاه، ایدئولوژی یا امنیتی است که از این نظر اتفاق بدی است و کسانی که در صدد قطع ارتباط بشر در محیط های جغرافیایی هستند به شدت از توسعه آن دوری می کنند. در سوی دیگر نگاهی وجود دارد که در آن افراد به دنبال یکسان سازی و تعامل فرهنگی و سیاسی هستند بنابراین از این فناوری ها استقبال می کنند.
تهران پرس: به نظر می رسد ایران مشمول گروه اول می شود.
بله البته سیاست های دولت ایران در نگاه اول جای گرفته است، با این حال بنده به عنوان یک مدرس ارتباطات هیچ ارزشیابی مثبت یا منفی از این قضیه ندارم و صرفا به این پدیده از زاویه تاثیر در جوامع ارتباطی می نگرم.
تهران پرس: خب بگذارید اینگونه بپرسم، تفاوت نگاه غرب و ایران نسبت به شبکه های اجتماعی چگونه است؟
غرب در جایگاه سازنده این شبکه هاست از این رو ایران این شبکه ها را تهدید می انگارد و به گونه ای سلبی با آن رفتار می کند.
شبکه های اجتماعی غربی به مثابه چاقوی دو لبه
تهران پرس: شبکه های اجتماعی غربی کارایی مفید هم دارند؟
این شبکه ها چاقوی دو لبه هستند چرا که در حوزه اخلاق اجتماعی و امنیتی می توانند کارایی مضری داشته باشند اما اگر به گونه مثبت از آن بهره برداری شود می توان به عنوان وسیله تبادل و تسهیل ارتباط فرهنگی و بین المللی از آن استفاده کرد. اینکه ما چه سیاستی را باید در قبال اینگونه شبکه های اجتماعی اتخاذ کنیم نیاز به سیاستگذاری راهبردی فرهنگی در کشور دارد که همچین چیزی را تاکنون به صورت اساسی نداشته ایم. به عبارت دیگر در هیچ نهادی چه مجلس، چه تشخیص مصلحت نظام و چه شورای عالی فضای مجازی به این موضوع به درستی پرداخت نشده است و خلائی در آن حس می شود.
پیشرفت ایران در عرصه فناوری وبلاگ چشمگیر است
تهران پرس: روند پیشرفت ایران در عرصه مجازی و شبکه های اجتماعی را چگونه ارزیابی می کنید؟
در حوزه وبلاگ ها تا کنون نیازی به بلاگ سرویس خارجی نداشتیم و نداریم چرا که بلاگ سرویس های ایرانی نیازهای کاربران را برطرف کرده اند و مشکل فیلترینگ هم درباره آنها وجود نداشته است. تنها معدودی از کاربران ایرانی از سرویس های خارجی نظیر بلاگ اسپات (Blog Spot)، وورد پرس (Word Press)، لایو جورنال (Live Journal) و از این قبیل سرویس ها استفاده می کنند. با این حال از هشت و نیم میلیون وبلاگ ثبت شده در ایران، تنها برای ساخت 500 هزار وبلاگ از سرویس های خارجی استفاده شده است. اما این ماجرا در مسئله شبکه های اجتماعی برعکس است. شبکه های اجتماعی بومی و داخلی مثل دنباله، کلوب، آپارات، تبیان و از این قبیل شبکه های اجتماعی داخلی تا کنون نتوانسته اند جامعیت سرویس های مشابه خارجی را کسب کنند. تعداد کاربران اینترنت ایران حدود 33 میلیون نثر است که از این مقدار 25 میلیون نفر، عضو شبکه های اجتماعی هستند که از این مقدار نیز کمتر از 1 میلیون نفر عضو شبکه های اجتماعی داخلی هستند. در پاسخ به این سوال که چرا تا کنون نتونسته ایم در این زمینه جذابیت تولید کنیم باید گفت تقریبا هیچ کشوری به جز یکی دو کشور، نتوانسته اند شبکه بومی خوبی راه اندازی کنند. برای مثال شبکه اجتماعی تنسنت (Tencent) در چین به خاطر ویژگی های چینی توانسته است برای کاربران اینترنت در این کشور جذاب تر از مدل های خارجی دیگر عمل کند.
به جای هراس از فضای مجازی بین المللی، آن را فرصت تلقی کنیم
تهران پرس: دیده می شود برخی از دولتمردان کشور نیز عضو شبکه های اجتماعی شده اند. چالش های این حضور را تبیین بفرمایید.
سیاستمداران ایرانی با تدبیر و عقل خود تصمیم به حضور در این شبکه ها گرفتند. بعید می دانم چالشی در این زمینه وجود داشته باشد. این رویکرد از این جهت که باعث می شود سایر سیاستمداران در این حوزه ها فعالیت کنند شاید مفید هم باشد. طی یک سال گذشته بعد از اینکه شبکه اجتماعی گوگل پلاس (Google+) راه اندازی شد و ایرانیان به عضویت آن درآمدند، با اشتراک گذاری محتوای مفید به گونه ای عمل کردند که اکنون این شبکه در ایران فیلتر نیست اما از آنجایی که از طرفی از زمان آغاز به کار فیسبوک (Facebook) و توییتر (Twitter) نگاه ها به آن منفی بود و از طرف دیگر محتوای مطلوبی هم در آنها قرار داده نشد، این شبکه ها در ایران فیلتر هستند. این در حالی است که فرهنگ ایرانی غنی است و ما برای دنیا پیام داریم. دین اسلام هم تأکید بر ارسال این پیام دارد از این رو نباید هراس از حضور در این شبکه ها داشته باشیم و باید شجاعانه پیام خود را بیان کنیم. به نظر من باید به جای تهدید قلمداد کردن محیط های مجازی باید آنها را فرصت تلقی کنیم.
تهران پرس: اما بعضا دیده شده است به علت وجود امکان هک شدن، صفحه های مربوط به سیاستمداران مورد سوءاستفاده قرار گرفته است.
این مسائل، آسیب و یا گاف هایی است که ممکن است در هر رسانه ای رخ بدهد. آیا هیچ رسانه، خبرگزاری و یا سایتی تصویر نامناسبی را پخش نکرده است. آیا هیچ روزنامه ای خطا نمی کند. خطا، آسیب و آفت ویژگی هر رسانه ای است. به هر حال شما یک صفحه دارید و هر لحظه امکان دارد رمز آن را فراموش کنید یا به دست کسی بیفتد اما خود شما که از بین نرفته اید. حتی اگر صفحه شما در اثر هک نابود هم شود، شخص شما حضور دارید و می توانید پاسخگوی اشتباهات آن باشید و یا صفحه جدیدی ایجاد کنید.
ظریف برای حضور در فضای مجازی دیپلماسی خاصی دارد
تهران پرس: خب اگر نیت این گروه از سیاستمداران ارتباط با مردم است چرا حضور در شبکه های اجتماعی داخلی را انتخاب نمی کنند؟
ببینید برای مثال آقای ظریف برای حضور در فضای مجازی دیپلماسی خاص خود را دارد. او برای مخاطب فارسی زبان خود در فیسبوک مطالبش را به اشتراک می گذارد و برای مخاطب بین المللی در توییتر به زبان انگلیسی مطالبش را قرار می دهد. کاربران حرفه ای تفاوت این ها را متوجه می شوند. قدرت شبکه اجتماعی به مخاطبانی است که آن را می بیند. برای مثال اگر وی در سایت کلوب یا تبیان صفحه ایجاد کند کسی او را نمی بیند. از این رو سراغ شبکه هایی می رود که مخاطب بیشتری دارد. مثل این می ماند که یک وزیر ترجیح می دهد با تلویزیونی که 4 میلیون بیننده دارد مصاحبه کند تا تلویزیونی که 2 میلیون بیننده دارد و یا با روزنامه ای مصاحبه کند که خواننده بیشتری دارد از این رو نمی توان این حق انتخاب را از وی گرفت.
تهران پرس: فکر نمی کنید اگر این دسته از افراد وارد شبکه های اجتماعی داخلی شوند ممکن است این شبکه ها هم رونق بیشتری پیدا کنند؟
می شود این پیشنهاد را به ایشان داد اما نمی شود انتظار داشت که صفحات خود در شبکه های اجتماعی بین المللی را تعطیل کند. برای رونق پیدا کردن شبکه های اجتماعی داخلی نیاز به یک حرکت گسترده است تا شاهد حضور مخاطبین میلیونی در آنها باشیم.
گفتگو از: فائزه ظهیری
