دكتر ظريف وزير امور خارجه جمهوري اسلامي روز 9 شهريور 92 در نخستين روز كاري خود ضمن محكوم كردن كشتارها و سركوبها در مصر، در تماس تلفني با اكملالدين احسان اوغلو دبيركل سازمان همكاري اسلامي خواستار دخالت سريع اين سازمان براي جلوگيري از گسترش تنشها در مصر و حل مسالمتآميز بحران داخلي اين كشور شد. اين درخواست در كنار ضرورت هايي كه به آن اهميت ميبخشد، با موانع و چالشهايي قابل تصوري نيز همراه است.
اين ضرورتها از چند بعد قابل توجه است:
نخست اينكه مأموريت اصلي سازمان همكاري اسلامي از همان ابتدا و همچنانكه در اساسنامه آن نيز تصريح شده است مقابله با خطرات رژيم صهيونيستي در فلسطين و صيانت از بيتالمقدس بوده است و بحران داخلي مصر همانند ساير بحرانهاي موجود در منطقه حاشيه امن براي ادامه سياستهاي توسعهطلبانه و يهوديسازي فلسطين و قدس در اختيار رژيم صهيونيستي قرار داده است. بر همين اساس ارتباط معناداري بين بحرانهاي حاشيهاي در خاورميانه و شمال آفريقا و سير صعودي راهبرد اشغال خزنده اين رژيم در فلسطين و قدس شريف مشاهده ميشود. آنچه در اين ميان قابل تأمل است اينكه به محض اينكه دوره يك بحران حاشيهاي تمام شده، بلافاصله بحران حاشيهاي ديگري در منطقه جايگزين آن شده است و بر همين اساس جنگ داخلي سوريه جايگزين جنگ داخلي عراق و اينك بحران داخلي مصر نيز به تدريج جايگزين جنگ داخلي سوريه ميشود بخصوص آنكه توسل شتابزده ارتش و دولت موقت مصر به سياست سركوب و طرح انحلال جنبش اخوانالمسلمين با نزديك به 9 دهه قدمت، خواه ناخواه امكان دارد بخشي از اعضا و گروههاي تندروي وابسته به اين جنبش را به حركتهاي مسلحانه بكشاند، هر چند كه رويكرد كلي در جنبش اخوان بر پرهيز جدي از اين رويكرد تأكيد دارد. آنچه در اين ميان مسلم است اينكه ايجاد پي درپي چنين بحرانهاي حاشيهاي در خاورميانه و شمال آفريقا نميتواند تصادفي باشد و ارتباط روشن و آشكاري بين اين بحرانها و مصوبات نشستهاي سالانه هرتزليا در بيتالمقدس، ميان نخبگان فكري و اجرايي صهيونيستها ديده ميشود. ضرورت ديگر در باره لزوم دخالت پيشدستانه سازمان همكاري اسلامي در بحران مصر، طرفهاي درگير داخلي و منطقهاي در اين بحران هستند كه يا همانند مردم مصر مسلمان هستند يا مانند عربستان، قطر و تركيه جزو كشورهاي اسلامي هستند كه از اعضاي سازمان همكاري اسلامي محسوب ميشوند. از اين ديد ادامه بحران در مصر و احتمال تبديل آن به جنگ داخلي و تكرار سناريوي سوري و عراقي كردن مصر ميتواند توان مصر و ديگر قدرتهاي اسلامي رقيب در بحران داخلي آن را به تحليل ببرد. از طرف ديگر با توجه اينكه بخشي از بازيگران منطقهاي درگير در بحران مصر، خود كشورهاي اسلامي و عربي هستند لذا ادامه بحران در مصر ميتواند تنشهاي موجود بين اين كشورها را نيز شدت بخشد و توان آنها را به تحليل برد كه بخشي از توان سازمان همكاري اسلامي را تشكيل ميدهد. در حال حاضر تركيه و قطر در يك طرف بحران قرار دارند كه از هواداران مرسي و اخوان و در مقابل عربستان، امارات عربي متحده و كويت از ارتش و دولت موقت در استقرار نظم جديد و سركوب مخالفان حمايت ميكنند.
چالشها وموانع دخالت پيشدستانه
هر ميانجي زماني ميتواند در حل يك مسئله مورد اختلاف موفق باشد كه اولاً طرفهاي مورد اختلاف موافق ميانجيگري باشند و دوم اينكه خود ميانجي نيز بيطرف باشد تا بتواند اعتماد طرفهاي دعوا را جلب كند. اما اجراي اين فرمول چه در مورد طرفهاي داخلي بحران و چه طرفهاي منطقهاي درگير در بحران با چالشهايي همراه است. در خصوص طرفهاي داخلي بحران مصر، اولاً دولت موقت منصوب ارتش با دخالت هر عنصر خارجي مخالف است و به همين دليل حتي با كشورهاي غربي اعم از اروپا و امريكا نيز اصطكاك پيدا كرد و آنها را بر آن داشت كه بحث تعليق كمكهاي خود را به دولت موقت مطرح كنند. دوم اينكه اغلب اعضا و رهبران اخوانالمسلمين به عنوان طرف ديگر بحران سركوب و بازداشت شدهاند و دروضعيتي نيستند كه از طرح دخالت سازمان همكاري اسلامي استقبال يا آن را رد كنند. از ديگر سو قدرتهاي منطقهاي رقيب دخيل در بحران مصر، يعني عربستان، قطر و تركيه نيز مواضع مختلفي درباره دخالت سازمان همكاري اسلامي دارند. بيترديد عربستان و ديگر حاميان دولت موقت مخالف هرگونه دخالت در بحران هستند اما در مقابل تركيه يا قطر نميتوانند مخالف چنين دخالتي باشند كما اينكه در داخل تركيه نيز درخواستهايي براي دخالت سازمان همكاري اسلامي مطرح شده و حتي مواضع سكوتآميز اكملالدين احسان اوغلو دبيركل اين سازمان با وجود اينكه تبعه تركيه است مورد انتقاد قرار گرفته است تا جايي كه «بكير بزداق» معاون نخستوزير تركيه خواستار استعفاي احسان اوغلو شد. حسين چليك، معاون رياست حزب حاكم تركيه نيز در صفحه خود در توييتر با انتقاد از رئيس سازمان همكاري اسلامي نوشت: «آيا شخص ديگري هست كه بداند احسان اوغلو چه كاري انجام ميدهد؟ اين سازمان چه زماني ميخواهد سخن بگويد اگر امروز اين كار را انجام ندهد؟» در جمعبندي كلي، همچنانكه ملاحظه شد طرح پيشنهادي وزير امور خارجه جمهوري اسلامي ايران براي دخالت پيشدستانه سازمان همكاري اسلامي در بحران داخلي مصر با وجود ضرورت هايي كه در اين زمينه احساس ميشود با موانع و چالشهايي همراه است كه اجراي آن را مشكل و حتي غيرممكن ميسازد. با اين حال ارائه اين طرح جدا از اينكه نقش و تلاش پيشدستانه جمهوري اسلامي ايران را در جلوگيري از گسترش شكاف و تعميق آن ميان كشورهاي اسلامي نشان ميدهد- چراكه معتقد است برنده يك چنين بازيهايي رژيم صهيونيستي خواهد بود- بلكه عرصهاي مناسب نيز براي تحرك ديپلماتيك سياست خارجي دولت تدبير و اميد در عرصه منطقهاي و در جهت حفظ منافع ملي و منافع دولتهاي اسلامي منطقه فراهم ميكند.
