تحريمهاي علمي عليه ايران اخيراً به دليل جلوگيري از صدور علم و فناوري كشورمان كه به صدور فرهنگ ايراني ميانجامد، شدت گرفته است و به همين تناسب رشد علمي ايران سير صعودي خود را با شتاب ادامه ميدهد؛ اين در حالي است كه غرب بزرگترين مصرفكننده توليدات علمي دانشمندان ايراني است و پايگاههاي آن توانايي كتمان موفقيتهاي ايران را در اين حوزه ندارند. در آخرين گزارشهاي منتشر شده در پايگاه اسكوپوس ايران در جايگاه 15 توليد علم جهان قرار گرفته و تا رسيدن به رتبه چهارم، 11 پله و 5 سال فرصت دارد.
انحصارطلبي علمي يا به تعبير بهتر انحصارطلبي قدرت در عرصههاي راهبردي ديپلماتيك و اقتصادي در دنياي امروز كه دنياي حاكميت گفتمانها است، توجيهي ندارد و نخواهد توانست افكار عمومي را با خود همراه كند. بنابراين همين اهداف از سوي كشورهاي انحصارطلب قالبهاي سادهانگارانهاي مثل ترويج توهمات مقاصد ايران براي كشورگشايي، پيگيري اهداف نظامي پشت ظاهر علمي از سوي ايران، نقض حقوق بشر در ايران و گسترش ايرانهراسي و اسلامهراسي و توهم توطئه تروريسم اسلامي با محوريت ايران را سپر كردهاند تا فشارهاي جهاني را عليه ايران افزايش دهند و براي اثبات ادعاي خود دست به دامن تحريم شدند و به هر بهانهاي تحريمها عليه ايران را شدت دادند و روي آنها تبليغات گستردهاي انجام دادند تا جهانيان را عليه ايران بسيج كنند.
اما از ميان تحريمهاي مختلف و رنگارنگي كه عليه ايران اعمال ميشود و مدعيان گردش آزاد اطلاعات، آنها را تأييد و اجرا ميكنند، تحريم علمي است كه برخلاف بزرگنمايي تبليغاتياش، در مجامع علمي ايران و از سوي دانشمندان و دانشجويان جوان ما به تمسخر گرفته ميشود.
رسوايي ماجرا آنجاست كه اين تحريمها بلافاصله بعد از انتشار پيشبينيها از سوي پايگاههاي استنادي مبني بر قرار گرفتن ايران در گروه چهار كشور برتر دنيا در توليد علم در سال 2018 تشديد شده است. يك قضاوت بيطرف هدف از اين تحريمها را نشان ميدهد. اين هدف ميتواند ترس از دستيابي ايران به قدرتهاي بيزوال و ثروت زا و به تبع آن گسترش نفوذ فرهنگي ايران در دنيا باشد. ميتواند با هدف به زانو درآوردن ايران به عنوان نمونه موفق مردمسالاري ديني و استكبارستيزي مطرح شود. ميتواند نشاندادن شكست حكومت ديني باشد و خلاصه هر چه هست صرفاً سياسي و بيهيچ نشانهاي از جنبههاي علمي است.
غربيها: يا براي ما علم توليد كنيد
يا تحريميد!
علي مرادزاده، رئيس دانشگاه صنعتي شاهرود ترس از صادرات علمي ايران را كه نوعي حركت فرهنگي است، علت اصلي تشديد تحريمها ميداند و به «جوان» ميگويد: تحريمها عليه ايران چيز جديدي نيستند و به تناسب ورود ايران به عرصههاي مختلف علمي براي منزوي كردن ايران تشديد شدهاند. در حالي كه دستاوردهاي علم براي همه است و ضرر تحريمها به خود تحريمكنندهها بر ميگردد، چون امكان استفاده از اين دستاوردها را در درجه اول براي خود محدود ميكنند. آن هم در حالي كه سهم قابل توجهي از توليد علم جهان در اختيار دانشمندان ايران است. وي ميافزايد: البته كه علم براي حركت خود راه باز ميكند و قابل محدود كردن و مرزبندي نيست، دانشمندان ايران هم براي انتشار توليدات علمي خود راهي پيدا ميكنند و اين تحريمها بازي بچگانهاي است كه اهداف بيتوجيهي دارند. ما امروز با توجه به گسترش تحصيلات تكميلي و مراكز تحقيقاتي و پاركهاي علم و فناوري در كنار دانشگاهها صدور علممان را آغاز كردهايم و در صدور توليدات علمي صد در صد موفق هستيم منتها هنوز در حوزه صادرات فناوري چالشهايي داريم. مرادزاده شاهد مثال موفقيت ايران را تعاملات ايران با مراكز علمي سراسر دنيا در حوزههاي نانو و بيوفناوري، هوافضا و هستهاي عنوان ميكند. رصد اين پيشرفتها غربيها را ترسانده است.
علاوه بر گفتههاي رئيس دانشگاه شاهرود، استناد به توليدات علمي دانشمندان ايراني مقيم خارج از كشور از سوي مراكز علمي غرب و دعوت به همكاري و تحصيل اين دانشمندان در مراكز علمي و پژوهششان نشان ميدهد اصل توليد علم از سوي ايرانيان براي غربيها بد نيست، فقط بخشي را كه داخل مرزهاي ايران توليد ميشود، تحريم و تحديد ميكنند و اين يعني فقط زير پرچم ما علم توليد كنيد و يعني آنها تنها با مرزهاي ايران مشكل دارند.
اختلاف بر سر تحريمهاي علمي ايران
همين مسئله و ظرفيتهاي علمي ايران در زمينههاي توليدات علمي و نياز مراكز علمي، پژوهشي و فناورانه غربي به توليدات علمي و پژوهشي ايرانيان، باعث شده بسياري از مراكز علمي غرب روي اعمال اين تحريمها عليه ايران ترديد داشته باشند يا از اعمال آنها سر باز بزنند يا اعمال آنها را به تعويق بيندازند. همچنان كه چند سال پيش شاهد بوديم مؤسسه هوانوردي و فضانوردي امريكا (AIAA) تصميم گرفت به ممانعت از چاپ آثار نويسندگان ايران در مجلههاي مربوط پايان دهد و اين همزمان بود با اعمال ممنوعيتهاي جديد از سوي مؤسسه آمريكن كانكريت (ACI) براي شركت دانشجويان ايراني در رقابتهاي سالانه مهندسي. سوزان اينك، يكي از اعضاي شوراي مديران AIAA در آن ايام اعلام كرد: بيشتر اعضا با تحريم مخالف بودند و بسياري از آن شكايت داشتند.
راهها را باز ميكنيم، اما باج نميدهيم
از سوي ديگر پايگاههاي استنادي علمي دنيا كه توليدات علمي كشورهاي دنيا را در بازههاي ماهانه و سالانه پايش ميكنند نميتوانند موفقيتهاي ايران را در توليد علم انكار كنند. اين مسئله را جعفر مهراد، سرپرست پايگاه استنادي علوم جهان اسلام (ISC) و رئيس مركز منطقهاي اطلاعرساني علوم و فناوري اينطور به «جوان» توضيح ميدهد: با توجه به تعداد مقالات نمايه شده دانشگاهها و مراكز پژوهشي كشور در اسكوپوس، سهم توليد علم ايران از كل توليد علم جهان به 61/1 درصد رسيده است كه اين ميزان از پيشرفت علمي، ايران را در جايگاه 15 توليد علم جهان نشانده است. مهراد ادامه ميدهد: از مجموع 57 كشور اسلامي، تنها سه كشور به ترتيب ايران رتبه 15، تركيه رتبه 18 و مالزي با توليد 11 هزار و 361 مقاله در رتبه 24 در جمع 30 كشور برتر توليدكننده علم حضور دارند.
بسياري از افرادي كه در داخل و خارج از كشور عادت به ديدن نيمه خالي ليوان دارند، با مقايسه اين آمار با آمار توليدات علمي ساير كشورها كه سالها جايگاه خود را در رديفهاي برتر توليد علم دنيا حفظ كردهاند، به دست آوردن سهم 61/1 درصدي از توليد علم دنيا توسط ايران را موفقيتي نميدانند، در حالي كه اين دستاورد در سختترين شرايط و در حالي كه كشور در بسياري دورهها تمركز خود را روي مباحث اقتصادي، سياسي و دفاعي تحميلي گذاشته است به دست آمده است و بدون اينكه به كشور يا دولتي باج دهيم رتبه پانزدهم توليد علم در دنيا را از آن خود و براي دستيابي به جايگاه چهارم دورخيز كردهايم.
