ليالي قدر جزو بهترين ايامي است كه خداوند براي بازگشت بندگان از گناه و نافرمانياش مقدر كرده است. هميشه در ارتباط با چرايي وجود شب قدر، قرار گرفتنش در ماه رمضان و نيز علت پوشيده و پنهان بودنش سؤالاتي در ذهن همگان به وجود ميآورد. گاه اين سؤالات باعث ميشود كه با تشكيك و شبهه با اينچنين مباحثي مواجه شويم. به همين منظور پاي صحبتهاي استاد دانشگاه، مورخ و پژوهشگر تاريخ اسلام دكتر محمدحسين رجبي دواني نشستيم تا همه سؤالات و شبهات پيرامون شب قدر را از وي جويا شويم.
شب قدر لطف خاصه حق تعالي به مسلمانان
دكترمحمدحسين رجبي دواني درباره علت شرافت و برتري ماه رمضان نسبت به ماههاي ديگر به خبرنگار «جوان» ميگويد: ما يك نزول دفعي قرآن داريم و يك نزول تدريجي كه نزول دفعي قرآن در همان سالهاي اول بعثت و چه بسا در همان روزهاي نخستين باشد كه در اين رابطه بين محققين اختلاف نظر وجود دارد، اما آنچه مسلم است اينكه در اوايل بعثت پيامبر اعظم قرآن به صورت كامل بر سينه پيامبر اعظم نازل شده است. اين نزول در ماه رمضان بوده است و بعدها در مدينه يعني سال دوم هجري و در حالي كه 15 سال از ظهور اسلام ميگذشت، فريضه روزه تشريع ميشود و اين روزه در همان ماهي واجب ميشود كه قرآن در آن نازل شده است. به اين دليل ماه رمضان به خاطر اين دو بُعد (نزول دفعي قرآن و واجب شدن فريضه روزه) اهميت پيدا كرده است. به اين جهت كه لطف و عنايت الهي بر بشر در شب قدر قرار گرفت، به بركت نزول قرآن مقدرات انسانها در اين شب رقم ميخورد و اين شب در ماه رمضان قرار گرفته است.
اين استاد دانشگاه درباره اينكه آيا پيش از اسلام هم چنين شبي وجود داشته است، اظهار ميدارد: خير، اين لطف خاصهاي است كه خداوند فقط نسبت به امت اسلام و پيامبر اعظم(ص) داشته است. البته خداوند به همه امتها كه موحد و پيرو پيامبران سلف بودهاند، قطعاً الطافي را عنايت كرده است حالا شايد نمونههاي اين الطاف براي ما به درستي باقي نمانده باشد، چراكه تبعيض گذاشتن بين بندگان از عدل خداوند عادل به دور است. منتها چون اسلام عاليترين، كاملترين و جامعترين تعاليم الهي است كه جاودانه هم خواهد بود، لذا اين امتياز ويژه كه ديگر امتها از آن برخوردار نبودهاند، شب قدري كه در آن كتاب آسماني و معجزه جاويد پيامبر اعظم(ص) نازل شده و در اختيار انسان قرار گرفته را براي امت اسلام در نظر گرفته است.
اين پژوهشگر تاريخ اسلام همچنين در رابطه با اين پرسش كه شب قدر به خاطر اينكه يك شب ويژه است قرآن در آن نازل شده يا اينكه چون قرآن در اين شب نازل شده به شرافت شب قدر بودن رسيده است، ضمن اشاره به اختلاف محققان در اين زمينه ميافزايد: اگر ظاهر آيه قرآن را در نظر بگيريم (إنا أنزلناه في ليله القدر) اين معني مستفاد ميشود كه ليله القدري كه ارزشش بيشتر از هزار ماه بوده وجود داشته كه قرآن در آن نازل شده است. اين هم از آن جهت ميتواند باشد كه اين شب با فضيلتترين شب در طول تمام شبهاي سال است و هيچ نمونه و مانندي ندارد و خداوند قرآن را نازل كرده است، اما برخي معتقدند كه اين قضيه برعكس است و شب قدر فضيلتش را از نزول قرآن گرفته است و اين قدر و منزلت خود را از بابت نزول كلام الهي دارد. البته نگاه ديگري هم وجود دارد كه معتقد است چون در اين شب مقدرات تمام انسانها رقم ميخورد، مقام و منزلت پيدا كرده و به آن شب قدر ميگويند.
رجبي دواني در ادامه ميگويد: در اين زمينه كه كدام قول صحيحتر است، مفسران در تفسير اين آيات چندين نظر را آوردهاند كه هر كدام از اين نظرات نوعي «استنباط» هستند. البته بنده تخصص در حديث و تفسير ندارم اما اگر حديث صحيحي كه از حضرات معصومين عليهم السلام داشته باشيم، خب براي ما حجت خواهد بود اما چندين نظري را كه مفسران بيان ميكنند، تبايني با هم ندارند و ميتواند همه اينها صحيح باشد و جمعشان باعث شده كه اين شب عظمت پيدا كند.
دكتر دواني در پاسخ به اين سؤال كه آيا تفاوتي بين فضيلت اين شب (شب قدر) در زمان حيات پيامبر اعظم(ص) با دوران و زمان ما يا دورانهاي ديگر وجود دارد، ميگويد: خير، هيچ تفاوتي ندارد. تا دنيا دنيا هست و تا جهان باقي است، هر سال ليله القدرش همانقدر فضيلت دارد كه قبلاً داشته است، چراكه در طول هر سال فقط در اين شب است كه ملائك و روح(تنزّل الملائكة والرّوح فيها بإذن ربّهم) با دستور خداوند به زمين ميآيند و مقدرات يك سال تمام انسانها رقم ميخورد. بنابراين هيچ تفاوتي بين شب قدر امسال با شب قدر صدر اسلام يا سالهاي آينده وجود ندارد. يك نكتهاي را هم ذكر كنم و آن اينكه منظور از كلمه «روح» كه بعد از ملائكه ميآيد، حضرت جبرئيل نيست، چراكه درست است كه به ايشان «روح الامين» گفته ميشود اما در هر صورت جزو فرشتگان به حساب ميآيد و «روح» موجودي به غير از جبرئيل و فرشتگان و حتي فراتر از ايشان است. در اين رابطه حديثي از امام صادق(ع) نقل است كه ايشان فرمودهاند: روح، برتر از تمامي فرشتگان است و خداوند او را مأمور و ملازم انبيا و ائمه عليهم السلام قرار داده است.
اگر شبها همه قدر بودي...
اين استاد دانشگاه در جواب اين موضوع كه چرا فقط يك شب در طول سال چنين منزلت و شأني دارد و آيا اين منافاتي با صفات خداوند ندارد، ميگويد: اين كار نه تنها با صفات خداوند باريتعالي مغايرتي ندارد بلكه در مقابل، اين نشان از لطف فراوان و محبت و منتي است كه خداوند بر سر انسانها قرار داده است. اولاً خداوند ميفرمايد كه ارزش شب قدر بيشتر از هزار ماه است. اگر قرار باشد شب قدر تعدادش زياد باشد كه به قول سعدي«اگر شبها همه قدر بودي/ شب قدر بيقدر بودي!»اين يك شب قدر معادل 83 سال و چهار ماه است. انسان اگر بخواهد 80 سال كه يك عمر طولاني محسوب ميشود عبادت بكند و سعادتش را كسب كند، خدا لطف كرده و بر انسانها منت گذاشته كه ما ميتوانيم يك ره هشتاد و چند ساله را در يك شب طي كنيم. البته اين اتفاق به شرطي صورت ميگيرد كه انسان با حضور قلب و توجه عبادت و انابه بكند.
محمدحسين رجب دواني در پايان با بيان اينكه در ميان اهل تسنن شب قدر مشخص است، ميافزايد: آنها شب بيست و هفتم ماه مبارك رمضان را شب قدر ميدانند و اين حساسيتي كه نسبت به شب قدر و احيا در بين شيعه هست، نزد اهل تسنن وجود ندارد. اما نامشخص بودن اين شب براي اين است كه انسان تلاش بيشتري را براي قبولي عبادات و انابه در اين سه شب بكند. البته در اين پنهان بودن يك رمز و راز و يك لطفي نهفته است و در حقيقت به جاي اينكه فقط در يك شب اين حال را پيدا بكنيم، در سه شب ميتوانيم به اين معرفت برسيم. در روايات داريم كه شب نوزدهم مقدرات تعيين، در شب بيست و يكم تحكيم و اگر اعمال مان خوب باشد، انشاءالله در شب بيست و سوم تأييد ميشود. اين لطفي است كه به شيعيان شده است و اهل بيت عليهمالسلام شب قدر را به طور دقيق مشخص نكردهاند تا ما بيشتر به خدا روي بياوريم و براي نائل شدن به آن تقدير مناسب الهي بيشتر تلاش كنيم.
ماه رمضان و شبهاي قدر زماني است كه كلام خداوند متعال بر پيامبر اعظم(ص) نازل شده است. از طرفي در اين ماه و در يكي از همين شبهاي سهگانه قدر است كه فرق سر اميرالمؤمنين علي عليه السلام با تيغ جهل و كينه شكافته ميشود و در شبي ديگر قرآن ناطق به آسمان عروج ميكند. خوشبخت بندگاني كه نهايت بهره و استفاده را از اين دو شب باقيمانده بردهاند و مقدرات يكسال خود را به بهترين وجه و لحظات عمرشان را به أحسن الحال مبدل ميكنند.
