«شفتالو، شربت، حلوا، پنبه، خرما، خيار، لبو، نوشابه»، اينها ليست خريد نيست اسمهاي عجيب و غريبي است كه در سازمان ثبت احوال كشور به ثبت رسيده؛ اسامياي كه هر كدامشان آدمي را به حيرت وا ميدارد چرا پدر و مادرها اين نامها را روي فرزندانشان گذاشتهاند. براي اينكه با دنياي انتخاب اسمها و نامهاي عجيب و غريب آشنا شويد، گفتوگوي ما را با محسن اسماعيلي مدير كل اسناد هويتي سازمان ثبت احوال كشور بخوانيد.
در سازمان ثبت احوال قيد و بندي براي انتخاب اسمها وجود دارد؟ برابر ماده ۲۰ قانون ثبت احوال، انتخاب نام با والدين است، البته همواره در ثبت احوال بر اين قيد شده كه نامهاي مناسب، نيكو و پسنديده به صورت مجرد و مركب انتخاب شود، با اين حال در سالهاي گذشته تغييرات زيادي در نامگذاري فرزندان ايرانيان داشتهايم.
چند سال از عمر ثبت احوال ميگذرد؟ در حال حاضر ۹۲ سال از عمر ثبت احوال در ايران ميگذرد و با توجه به اينكه پايگاه اطلاعات جمعيتي كشور راهاندازي شده، ۱۰۴ ميليون ركورد اطلاعاتي ايرانيان متولد شده در داخل و خارج از كشور در آن نگهداري ميشود كه مرجع بسيار خوبي براي تحقيقات و پژوهش درباره نام، نام خانوادگي و موارد مربوط به شاخصهاي جمعيتي است. در اين سامانه ۴۲۰ هزار عنوان نام وجود دارد كه ۲۲۰ هزار عنوان دخترانه و ۲۰۰ هزار عنوان پسرانه است، به طوري كه ۵/۴۹ درصد اسامي دخترانه و ۵/۵۱ درصد اسامي پسرانه است.
آيا الگوهايي براي انتخاب اسامي پسر و دختر وجود دارد؟ تنوع نامهاي دخترانه به واسطه الگوهاي نامگذاري برابر بررسيهاي انجام شده براي نامگذاري پيشبيني شده است كه حدود ۲۰ الگوي توصيفي، ديني مذهبي، ملي باستاني، قومي منطقهاي، تركيبي، نام گلها، طبيعت، حيوانات زيبا، پرندگان، كوهها و رودها و نام موجودات خيالي و تاريخي نمونهاي از اين الگوهاست. در اين رابطه ۱۴ الگوي نامگذاري براي پسران و ۱۸ الگوي نامگذاري براي دختران وجود دارد، به دليل آنكه الگوهاي دختران براي نامگذاري بيشتر است، تنوع نامهاي دخترانه هم بيشتر است.
فهرستي از نامهاي نامناسب داريد و در صورت درخواست براي تغيير چه مراحلي بايد طي شود؟ از سالهاي گذشته تا امروز تغيير نام در ثبت احوال انجام گرفته است كه نامهاي نامناسب، بدمعني و مغاير با جنس در شوراي عالي ثبت احوال، بررسي شده و اين شورا مرجع تعيين اسامي قابل تغيير است؛ براي اين منظور دو مجموعه تهيه كردهايم كه شامل مجموعه نامهاي تغييريافته پسران و مجموعه نامهاي تغييريافته دختران است كه با توجه به درخواست متقاضيان، تغييرشان را در صلاحيت ثبت احوال دانستيم كه در ادارات ثبت احوال به سادگي انجام ميشود.
۳ هزار و ۷۳۷ نام پسرانه و ۳ هزار و ۸۱۲ نام دخترانه قابل تغيير در اين فهرستها وجود دارد كه هر شخصي نامش در آن باشد بلافاصله به اسم مناسب، قابل تغيير است، البته ممكن است اسمي در اين فهرستها نباشد اما از ديد ثبت احوال قابل تغيير باشد، در اين باره فرد بايد دنبال مجوزهاي لازم باشد.
ميتوانيد چند اسم قابل تغيير را نام ببريد؟ آرشيو، آسيب، اجباري، اخي، اردوخان، اشتر، اهريمن، باباقلي، بياباني، ملخ، فضا، فراري، شفتالو، شربت، قطار، قطاري، قسمت، قرباني، كابوس، گشنه، گرگ آقا، بره، بشم، بهداشت، بوشفر، چاه، چراغ، چيتر، زنگي، سربار، شوجر، علاقه، غم، غارت، فرار، فراري، فراموش، كوپال، گمان، لذت، لشكر، للو، ورندل، هشتعلي، يتيم و هرزه تنها برخي از اسامي پسر قابل تغيير در اين فهرستها است.
اين اسامي بيشتر مربوط به چه دوره زماني است؟ اين اسامي غالباً به قبل از سال ۱۳۷۰ برميگردد، از زماني كه در مهندسي فرهنگ نام و نامنويسي وارد شديم ديگر اجازه نميدهيم والدين اسامي نامناسب، نامتعارف و مغاير با جنس براي فرزندانشان انتخاب كنند؛ دليل اين كار هم همان فهرستهايي است كه با توجه به اصرار والدين مأمور ثبت احوال را وادار به ثبت اسم ميكردهاند.
اسمهايي كه بالا گفتيد ظاهراً براي مردان بودند، زنان چطور؟ آشفته، آفت، اجبار، افسرده، باجي، بيزار، پنبه، تعارف، حلوا، خرما، خيار، شربتي، شقيقه، كفتر، نيمكت، قيمتي، هميشه، نوشابه، ييلاق، لوله، لياقت، لبو، لباء، مشكي، مشكيجان، مغلوبه، مفتول، حاضر، حالتاج، حسرت، حضرت، حبصه، خارا، خابس، پارچه، پاكت، پنير، پوپول، پولي، انقلاب، اوجق، آمريكا، آلمان، انگليس، انه، آقابگم، ادامه و ارزان بخشي از اسامي قابل تغيير براي دختران است.
در حال حاضر كميتههاي نام استاني كه مركب از كارشناسان خبره و اساتيد دانشگاه هستند در امر نام و نامگذاري فعاليت ميكنند و كميته عالي نام در سازمان ثبت احوال وجود دارد.
برايم جالب است كسي اسم بچهاش را آلمان و انگليس بگذارد، واقعاً قابل درك نيست. وضعيت اسامي خارجي امروز چگونه است؟ گذاشتن اسامي خارجي بر فرزندان ممنوع است اما برخي از نامهاست كه با زبان فارسي خودمان نيز يكي است، مانند نام برخي گلها كه مشابهت زيادي دارد. اگر اين اسامي مغايرتي با ارزشهاي ايراني، اسلامي نداشته باشد مشكلي براي ثبت آن وجود ندارد، مانند رز، يا نام سوزان كه هم اسم خارجي براي دختر است و هم به معناي سوزانده؛ يا نام پسر به عنوان نيك كه هم اسم خارجي است و هم در فارسي به معناي خوب. اما استفاده از اسامي مانند رابرت، اليزابت و جرج ممنوع است و اگر كسي هم اين اسمها را داشته باشد بلافاصله بعد از تقاضا به اسامي ايراني - اسلامي تغيير ميكند. البته هنوز هم برخي والدين اين اسامي را براي فرزندانشان انتخاب ميكنند كه از گذاشتن آن جلوگيري ميشود.
آيا نامهايي هستند كه مأمور ثبت احوال نتواند از لحاظ قانوني آنها را به ثبت برساند؟ در شش ماهه اول سال ۹۰، ۵۷۰ اسم درخواستكننده رسيدگي شده كه ۳۸۱ اسم تصويب و ۱۸۹ اسم تصويب نشده است، ما ميبينيم برخي والدين اسامي را انتخاب ميكنند كه در فرهنگ نامگزيني پس از ۹۲ سال وجود ندارد. مثلاً اسم حورليزا، ليزا واژه خارجي است و معني خوبي ندارد، هاراي كه هيچ منبع معتبري ندارد، طنسگل، نارسيسا، مرسدس يا عسل خاتون كه خاتون يك اسم قديمي است و معمولاً لقب مادربزرگها بوده كه ثبت لقب نيز به عنوان اسم ممنوع است.
شيماء به معني زنخالدار است كه جزو اسامي قابل تغيير بوده و با گذاشتن آن موافقت نميكنيم. همچنين نام امرليكان كه يك اسم خارجي است يا آتوبا و هاليدا كه بيمعني است. يكي از اسامي كه با گذاشتن آن موافقت نشد، رحيمكرار است كه تركيب مناسبي نيست چرا كه رحيم صيغه مبالغه بسيار مهربان و كرار به معناي حملهكننده است كه هيچ مناسبتي با هم ندارند. اسم توسل كه براي پسر است اما براي دختر درخواست كردهاند و مغاير با جنس است يا آدرنيا، نبال، سوتلانا، آدوي، هرميدا و رودميدا كه هيچ منبعي ندارند حتي فراواني انتخاب هم ندارند، به طوري كه در طول ۹۲ سال از ثبت احوال يكبار هم استفاده نشده است.
در اين ۹۲ سال فراواني كدام اسمها بيشتر بودهاند؟ بر اساس آمار بيشترين انتخاب نام ايرانيان براي فرزندان، اسامي ائمه اطهار (ع) است كه فراواني ۱۰ نام اول ثبت شده در پايگاه اطلاعات جمعيتي سازمان ثبت احوال طي ۹۲ سال براي پسران به ترتيب عبارت است از محمد، علي، حسين، مهدي، حسن، رضا، محمدرضا، عليرضا، احمد و عباس و براي دختران نيز به ترتيب فاطمه، زهرا، مريم، معصومه، زينب، سكينه، رقيه، خديجه، ليلا و سميه.
گاهي برخي اسامي در يك مدت زمان خاصي زياد ميشوند، تحت تأثير يك جريان رسانهاي، فرض كنيد شخصيت يك سريال، قبول داريد؟ بله، يك سري نامها يك اقبال موقتي دارند از اين زاويه رسانه ملي نيز نقش مهمي در فرهنگ مهندسي نام و نامگذاري دارد، مثلاً در سريال «ميوه ممنوعه» اسم هستي، در سريال «ستايش» شخصيت ستايش و در سريال «۵ كيلومتر تا بهشت» اسم آيدا به واسطه شخصيت خوبي كه در فيلم داشتند، مورد پسند مردم قرار گرفت و در مقطعي بيشترين اسامي فرزندان دختر از بين اين اسمها بود اما اسمهاي ائمه معصومين(ع) مانند اسم حسين، اميرحسين و محمدحسين علاوه بر طول سال، در دوماه محرم و صفر نيز بيشترين فراواني را دارند. اين مسئله درباره برخي از نامها نيز صدق ميكند. به عنوان نمونه زمان انقلاب و رحلت امام خميني (ره) اسم روحالله بالاترين ميزان فراواني را در ميان اسمهاي پسر داشت يا سالهاي مختلفي كه از طرف رهبر معظم انقلاب نامگذاري ميشد مانند سال پيامبراعظم(ص) يا سال امام علي(ع) بيشترين فراواني به ترتيب اسم محمد و علي بود.
و پنج اسم اول سال گذشته؟ در سال ۸۹، پنج اسم اول پسران به ترتيب اميرعلي، ابوالفضل، اميرحسين، علي، اميرمحمد و پنج اسم اول دختران نيز فاطمه، زهرا، ستايش، هستي و زينب بود كه البته اين آمار هر سال تغيير ميكند اما در مجموع روند اسمهاي اول معمولاً حفظ شده است.
آماري از درخواست تغيير نام در كشور داريم؟ بله، درخواست تغيير نامي كه در ادارات ثبت احوال در كل كشور صورت ميگيرد حدود ۱۳ هزار نفر است كه اسامي نامناسب را تغيير ميدهيم و هفت هزار نيز از طريق دادگاهها و مراجع قانوني اقدام به تغييرنام ميكنند.
بيشترين فراواني نامهاي خانوادگي در سطح كشور به ترتيب محمدي، حسيني، احمدي، رضايي، مرادي، حيدري، كريمي، موسوي، جعفري و قاسمي است.
و طولانيترين نام و نام خانوادگي؟ طولانيترين نام خانوادگي استخراجشده در پايگاه اطلاع جمعيتي كشور «طايفه حاجي نوروز علي تهراني معروف به كلاه دره» است كه ۳۷ كاراكتر داشته و براي خانم، فاطمه سلطان خانم متولد سال ۱۲۵۷ از تهران است. طولانيترين اسم نيز ۳۵ كاراكتر داشته كه با عنوان «فاطمه سلطان خانم، معروفه به شازاده كربلايي» متولد ۱۲۶۴ از كربلاست. طولانيترين اسم براي مردها نيز با عنوان «آقا ميرزا مصطفي عظيم الدوله ملقب به بكشو» است كه ۳۳ كاراكتر داشته و مربوط به سال ۱۲۴۵ از تهران است.
