خيلي هم دور نيست، اگر از مادربزرگها و پدربزرگها بپرسيد به شما ميگويند. اصلاً خيلي از مادر و پدرها هم يادشان است كه تا همين ۳۰ ،۴۰ سال پيش وقتي مردم كشورمان مريض ميشدند اغلب مواقع مجبور بودند براي دوا و درمان به اروپا و امريكا و حتي اسرائيل سفر كنند.
خودمان دكتر داشتيم اما تعدادشان آنقدر نبود كه بتوانند پاسخگوي تمام جمعيت باشند، تازه اگر دكتر بود امكانات تشخيصي و درمانيمان آنقدر كم بود كه امكان تشخيص و درمان خيلي از بيماريها در داخل كشور وجود نداشت. اگر هم امكاناتي بود همه وارداتي بود و به ما القا كرده بودند ايراني نميتواند چيزي بسازد. حتي براي راهاندازي، تعمير و تجهيز دستگاهها و ابزار وارداتي بايد كارشناس فرنگي را با پولهاي كلان به كشور ميآورديم. انقلاب اما آغاز يك تحول بود. حالا ما هم در دنياي علم و به خصوص دانش پزشكي سري در ميان سرها داريم و حرفهايي براي گفتن و حتي سالهاي سال تحريم و فشار نه فقط عزم و اراده دانشمندان و محققان توانمند ايراني را كم نكرده بلكه آنها را براي رسيدن به قلههاي علم و دانش، مصممتر نموده است. نمونهاش دستاوردهاي جديدي است كه همين دهه فجر امسال خبر رونمايي آنها اعلام شد. تجهيزات پيشرفته و گرانقيمت پزشكي از انواع ليزرها گرفته تا سانتريفيوژ توبولار و دستگاه شتابدهنده خطي؛ تجهيزاتي كه با ساخت نمونه وطني آنها هم از ناز بيگانگان بينياز شديم و هم ميليونها دلار صرفهجويي ارزي خواهيم داشت. رونمايي از اين تجهيزات جديد و دستيابي به تكنولوژي برتر توليد اين فناوريهاي نوين بهانهاي شد تا به سراغ دكتر مهدي صابري، مدير دفتر فناوري سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي برويم و در گفتوگو با وي علاوه بر آگاهي از ويژگيهاي اين دستاوردهاي تازه، اهميت اين توليدات را مورد بررسي قرار دهيم.
ابتدا در رابطه با دستگاههاي توليدي ايران بفرماييد، اين دستگاهها چيست و در كدام بخش از نظام سلامت به كار ميآيد؟يكي از مهمترين اين دستگاهها، دستگاه شتاب دهنده خطي است كه با همكاري يكي از كشورهاي اروپايي فناوري توليد آن در جزيره قشم ايجاد شده است. بخشي از ساخت اين دستگاه انتقال دانش فني است اما بعضي از قطعات اين دستگاه توليد داخل است. اين دستگاه در درمان تومورهاي سرطاني سخت مورد استفاده قرار ميگيرد. هر چند بخشي از درمان اين تومورها با روش شيمي درماني است اما ممكن است كه بخشي از تومور باقي بماند و به طور كامل به شيمي درماني پاسخ ندهد. در اينجاست كه با به كارگيري اين دستگاه كه در حقيقت نوعي دستگاه راديوتراپي است ميتوان عارضه را درمان كرد. مزيت اين دستگاه آن است كه با دقت بالا و به صورت خطي مستقيماً روي تومور فوكوس ميكند و بافتهاي اطراف را مورد تهاجم و آسيب قرار نميدهد. دستگاه ديگر، سانتريفيوژ توبولار با ۱۶ تا ۱۸ هزار دور است و اين سانتريفيوژ بزرگ با حجم زياد در مقياس صنعتي مورد استفاده قرار ميگيرد. اين سانتريفيوژ در انستيتو پاستور توليد شده و حدود سالي۲۰ دستگاه در كشور مورد نياز است و معادل ۵/۱ تا ۲ ميليون دلار ارزبري دارد.دستگاه شتاب دهنده خطي نيز قيمتي بالاي ۲۰۰ ميليون دلار دارد و دستگاه بسيار گران قيمتي محسوب ميشود.
با توليد دستگاه شتابدهنده خطي در داخل كشور چقدر صرفهجويي ارزي خواهيم داشت؟ما حدود ۲۵۰ دستگاه شتاب دهنده خطي در تمام كشور نياز داريم. ضمن آنكه كشورهاي منطقه هم به اين دستگاه احتياج دارند و امكان خوبي براي صادرات اين دستگاه به ساير كشورها داريم و حداقل كشورهاي عربي مشتري اين دستگاه ايراني خواهند بود.
آيا دستگاههاي ديگري هم در مرحله رونمايي قرار دارند؟بله، دستگاه ديگر دستگاه مانيتور علائم حياتي است كه اين دستگاه هم در داخل كشور ساخته شده است. دستگاه ديگر تيلور است. نمونه خارجي اين دستگاه «اليزاروف» نام داشت كه بسيار گران قيمت بود و هزينهاي بالغ بر ۳۰ تا ۴۰ ميليون تومان به بيماران ارتوپدي تحميل ميكرد. پرداخت اين مبلغ خيلي از مواقع خارج از توان بيمار بود. اين دستگاه در بيماراني كه دچار شكستگي استخوان هستند و استخوان بايد به طور دقيق ثابت نگه داشته شود يا از نظر طولي تحت كشش باشد كاربرد دارد.دستگاه تيلور با دقت براي اجراي اين موارد تنظيم ميشود و ميتواند مشكل بيمار را برطرف كند. اين دستگاه به رغم ظاهر ساده اجزاي بسيار پيچيدهاي دارد كه دانشمندان كشورمان موفق به طراحي و ساخت آن شدند.اكنون با ساخت اين دستگاه در داخل هزينه تهيه آن به طور قابل ملاحظهاي كاهش مييابد.
اين دستگاه وطني اكنون چه قيمتي دارد؟دستگاه ايراني هنوز به طور دقيق قيمتگذاري نشده است اما پيشبيني ميكنيم كه چيزي حدود ۴، ۵ ميليون قيمتگذاري شود. دستگاههاي ديگري كه هماكنون به همت محققان و دانشمندان داخلي طراحي و ساخته شده است ساخت هفت نوع دستگاه ليزر است.
اين دستگاههاي ليزر براي كدام مقاصد پزشكي كاربرد دارند؟ليزر اربيوم براي شكستن سنگهاي كليوي و مجاري ادراري كاربرد دارد. دستگاه KTP براي عملهاي پروستات كاربرد دارد. همچنين دستگاه ليزر كاربردي در جراحي بافت و انواع مختلف ليزرهاي كمتوان از جمله ليزرهاي هفتگانهاي است كه به همت جوانان ايراني توليد شده است و اين تجهيزات پزشكي آماده بهرهبردارياند. هرچند دستگاههاي ديگري نيز در دست ساخت است كه در وقت مقتضي درباره آنها نيز صحبت خواهيم كرد.
و اما داروهاي تازهواردي كه با دانش و تلاش محققان خوب كشورمان ساخته شدهاند، كدامند؟
ما داروهاي مختلفي را در دستور كار بهرهبرداري قرار دادهايم اما آنچه در حال حاضر مورد تأييد قرار گرفته، سه دارو از ۱۰ دارويي است كه به تازگي ساخته شده و مورد تأييد سازمان غذا و دارو نيز قرار گرفته است. هفت داروي ديگر نيز ساخته شده اما در حال طي مراحل تأييديه از طرف سازمان غذا و دارو است و در آيندهاي نزديك ميتوانيم از آنها نيز رونمايي كنيم. اين داروها اغلب نوتركيب و ضدسرطان هستند.
تمام اين دستگاهها و داروهايي كه به آنها اشاره داشتيد، ساخت داخلند؟بله، تمام اينها وطنياند.
ما چگونه و طي چه روندي توانستهايم به چنين دستاوردهايي برسيم؟دفتر توسعه فناوري سلامت سه سالي ميشود كه در وزارت بهداشت تأسيس شده و با فراخوان براي ساخت دستگاهها و داروها، محققان و دانشگاهيان را به كار ميگيرد.ما پروژههايي را كه اينجا ميآيد از چند راهكار مورد حمايت مادي و معنوي قرار ميدهيم. معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري منابعي را براي حمايت مالي از پروژههاي علمي در اختيار ما گذاشته است. ما با انجام كار كارشناسي روي طرحهايي كه ميرسد در صورت علمي و قابل پيادهسازي بودن، اين پروژهها را به معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري معرفي ميكنيم و در آنجا با اين پروژهها قرارداد بسته شده و منابعي به صورت وام بدون بهره در اختيار طراحان اين پروژهها قرار ميگيرد. اين وامها پس از رسيدن طرح به مرحله توليد بازگردانده ميشود. يكي ديگر از راهكارهاي حمايتي از طرحهاي خلاقانه، صندوقهاي توسعه فناوري است كه با مشاركت معاونت تحقيقات و فناوري، دانشگاهها و سهامي كه برخي شركتها ارائه كردهاند وامهايي با بهره پايين در حد كارمزد را ارائه ميكنند. براي تجاريسازي در مقياس وسيع هم سازمان گسترش نوسازي طرحهايي را قرار است تجاريسازي شود و به توليد انبوه برسد را مورد حمايت قرار ميدهد.البته اين در كنار حمايتهاي معنوي است.
حمايتهاي معنوي! اين حمايتها چگونه است؟ حمايتهاي معنوي شامل حمايتهاي سازمان غذا و دارو و به خصوص بخش تجهيزات پزشكي است كه روند كار طرحها را براي توليد در داخل تسريع كرده به اين صورت كه سعي ميكنند به سرعت پروندهها را مورد بررسي قرار دهند و نمونهها را آزمايش كنند و سعي كردهاند تا اين كار را در اسرع وقت انجام دهند.
ساخت اين دستگاهها و تجهيزات پزشكي در دور زدن تحريمها چه اهميتي دارد؟ به عبارت ديگر كدام يك از اين دستگاهها را به دليل تحريم بودن به ما نميدادند؟وقتي بحث تحريم پيش ميآيد از دو جهت مشكل داريم؛ يكي اينكه بعضي از اين دستگاهها يا قطعات آن را به ما ندهند و جنبه ديگر اين است كه اغلب اين دستگاهها بسيار گرانقيمتاند. به طور نمونه اگر ما ۲۵۰ دستگاه شتابدهنده خطي لازم داشته باشيم فقط مشكل وارد كردن دستگاه مطرح نيست بلكه تعميرات، نگهداري قطعات و تكنولوژي آن هم مطرح است. وقتي اين فناوري داخلي ميشود ضمن آنكه قيمتش بسيار پايين ميآيد، نگهداري و تعميرات قطعاتش نيز براي ما بسيار آسانتر ميشود. چون اين بخش از كار هم بسيار با اهميت است. خيلي از دستگاهها وجود دارند كه با تحريم بانك مركزي و به دليل مشكلات انتقال ارز براي خريدشان مشكل داريم. ضمن اينكه برخي از دستگاهها يا قطعات آن را به ما نميدهند در واقع برخي از شركتهاي خارجي ميترسند تا به خاطر تحريمهاي موجود به ما تجهيزات پزشكي بفروشند. اما با اين توليدات ملي ما توانستهايم براين تحريمها فائق آييم.
اشاره به استانداردها داشتيد، آيا تمام اين دستگاههاي توليد شده استانداردهاي لازم را دارند؟ اين دستگاهها بايد مطابق استاندارد طراحي و ساخته شوند در غير اين صورت به درد نميخورند.
يعني اين تجهيزات تأييديه شركتهاي خارجي و كمپانيهاي معتبر اروپايي را هم دارند؟چك ليستهايي را كه سازمان تجهيزات پزشكي طراحي كرده است و بر مبناي آن اجازه توليد و صنعتي شدن دستگاهها و طرحها را ميدهد آنقدر كامل است كه اگر دستگاهي بتواند اين چك ليستها را پاس كند و از ارزيابي ما سربلند بيرون بيايد به طور يقين استانداردهاي بينالمللي را هم به دست خواهد آورد.
در رابطه با امكان صادرات اين دستگاهها بفرماييد. آيا ما ميتوانيم اين تجهيزات پزشكي را به خارج هم صادر كنيم و آيا براي آنها مشتري هم وجود دارد؟بله، قطعاً وقتي توليد انبوه شود و كفاف نياز داخل را بدهد ما ميتوانيم روي بحث صادرات نيز كار كنيم. به طور مثال همين دستگاه شتابدهنده خطي با همكاري يك شركت اروپايي راهاندازي شده است؛ شركتي كه استانداردهاي لازم را دارد و در حال حاضر توليدات آن در اروپا به فروش ميرسد همكار ماست. پس به طور يقين علاوه بر آنكه ميتوانيم روي كشورهاي منطقه براي صادرات محصولاتمان حساب باز كنيم حتي ميتوانيم به اروپا هم صادرات داشته باشيم.
كدام يك از اين دستگاهها براي توليد نيازمند تكنولوژي پيچيدهتري هستند و ساخت آنها در داخل اهميت بيشتري دارد؟قطعاً شتاب دهنده خطي!
يعني اين دستگاه مهمتر از سانتريفيوژ است؟سانتر يفيوژ هم در صنعت كاربرد دارد اما شتابدهنده خطي چه از نظر قيمت و چه از نظر خدماتي كه ميتواند در عرصه سلامت ارائه دهد و چه به لحاظ پيچيدگي تكنولوژي توليد بسيار با اهميت است. البته ليزرها هم مهم هستند. ليزرهاي ساخت ايران دستگاههاي پيشرفته و بسيار خوبي هستند كه در زمينه درمان امكانات بسيار مهمي را فراهم ميكنند.
ميتوانيم اين دستاوردها را ماحصل پيوند بين صنعت و دانشگاه بدانيم؟بله، ما طي فراخوانهايي كه داديم افراد موفق در حوزه دانشگاهها را توانستيم جمعآوري كنيم. ضمن آنكه شرط ما براي حمايت از پروژهها اين بود كه اين طرحها بايد صنعتي شود و با يك شركت صنعتي توليدكننده فرآورده نهايي قرارداد داشته باشد. اين سبب شد تا محققان و دانشگاهيان ما با صنعت تعامل داشته باشند و در نهايت در صنعت محصول آنها به توليد انبوه برسد.همچنين فناوريهاي عرضه شده رها نشود و به توليد صنعتي برسد و به طور يقين راهكار توليد همين است.
در واقع شما تحقيقات را هدفمند كرديد، چون در گذشته تحقيقات كاربردي نبود و بسياري از آنها در مرحله تحقيق يا ارائه مقاله متوقف ميشد.
دقيقاً؛ اينكه ما روي يك ماده يا دستگاهي تحقيق كنيم و بعد آن را كنار بگذاريم فايدهاي ندارد. ارتباط بين صنعت و دانشگاه در حقيقت به معناي توليد ثروت از علم است. ما ميتوانيم از ظرفيتهاي علمي دانشگاه و ظرفيتهاي خالي صنعت براي تحقق اين امر استفاده كنيم تا بتوانيم به خودكفايي لازم برسيم. به طور نمونه در بحث داروها ما ۵۰۰ قلم دارو داشتيم كه وارداتي بودند اما با فراخوانهاي مختلف و توليد داخل الان اقلامي كه ماده اوليه آن وارد ميشود كمتر از ۲۰۰ قلم است.
آقاي دكتر! ولي ظاهراً هنوز ما خيلي از مواد اوليه دارويي را از خارج وارد ميكنيم؟بله، اگر ليست واردات مواد اوليه دارويي را نگاه كنيد شايد از ۶۰-۱۵۰ قلم بيشتر باشد اما اين به معني آن نيست كه اين مواد اوليه در داخل كشور قابل توليد نيست. بسياري از اين مواد اوليه در داخل كشور هم قابل توليد است اما چون به لحاظ اقتصادي توليد آنها با صرفه نيست بيشتر از طريق واردات تأمين ميشوند اما در شرايط كنوني و با بالا رفتن قيمت ارز به طور يقين بايد به سمت توليد اين مواد اوليه هم برويم. مهمتر از همه اين است كه وقتي ما دانش فني توليد داخل را داشته باشيم بحثهاي اشتغالزايي و كارآفريني را هم ميتوانيم پوشش دهيم و نبايد فقط به موضوع ارزبري توجه كنيم؛ چراكه اشتغالزايي خدمت بزرگي به كشور است. ضمن آنكه حتي با ساخت مواد اوليه ما باز هم نيازمند يكسري مواد پايه واسطه هستيم.
اين مواد واسطهاي چيست؟اين مواد براي واكنش دادن مواد اوليه با يكديگر و توليد محصول نهايي به كار ميرود. در حال حاضر بعضي از اين مواد وارداتي است كه ما ليست آنها را هم تهيه كردهايم و ميخواهيم در همايش بزرگي كه قرار است در اسفند ماه با حضور جامعه شيميست و داروساز برگزار شود اين ليست را به اطلاع تمام محققان برسانيم تا آنها بتوانند پروژههاي ساخت اين مواد را طراحي كنند. البته من فكر ميكنم بخشي از اين مواد در پژوهشگاههاي پتروشيمي و نفت توليد شود و توليدكنندگان دارويي از آن اطلاع نداشته باشند، به همين منظور ميخواهيم ليست توليدات پتروشيمي و نفت را هم در اختيار توليدكنندگان داخلي قرار دهيم.
