روز چهارشنبه اول آذر ۹۱ برابر با ۲۱ نوامبر ۲۰۱۲ دولت تركيه طي نامه رسمي از ناتو خواست سيستم موشكي پاتريوت را در مرز۹۰۰ كيلومتري اين كشور با سوريه مستقرسازد. اين درخواست سهشنبه شب، ۱۴ آذرماه در نشست وزراي خارجه ناتو تصويب شد. در پي اين درخواست سوريه و دو حامي منطقهاي و بينالمللي آن يعني ايران و روسيه به اين درخواست واكنش منفي نشان دادند. با اين حال درخواست تركيه بلافاصله از سوي ناتو پذيرفته شد و روز دوشنبه ۶ آذر هيئتي از سوي اين سازمان براي بررسي راهكار اجرايي اين درخواست عازم تركيه شد. حال سؤال اين است كه در پس اين حمايتها و مخالفتها چه رازي نهفته است و چه اهدافي در پس مواضع اعلامي حاميان و مخالفان دنبال ميشود؟
اهداف اعلام نشده
در اينجا دو طرف مد نظر است: يكي تركيه به عنوان درخواستكننده طرح استقرار سامانه موشكي پاتريوت و دوم ناتو به عنوان پذيرنده درخواست تركيه.
در نقد مواضع اعلامي تركيه بايد گفت كه اين كشور هدف از درخواست استقرار سامانه موشكي پاتريوت را مقابله با تهديدهاي سوريه اعلام كرده است. رجب طيب اردوغان، نخستوزير تركيه گفته است: «به دنبال اقداماتي كه ما براي حفاظت از مرزهاي خود انجام ميدهيم كسي نبايد به دنبال يك هدف و معناي ديگري باشد. ما با هدف دفاع از خود مجبور به استقرار موشكهاي پاتريوت هستيم. ناتو وظيفه دارد از تركيه دفاع كند.»
با بررسي و حساب و كتاب ساده هم ميتوان به غيرواقعي و توجيهآميز بودن اين مواضع پي برد. زيرا تهديدها تاكنون از طرف تركيه به سمت سوريه بوده است و در واقع اين دولت تركيه بوده است كه با اسكان دادن مخالفان دولت سوريه در خاك خود و تسليح و تجهيز آنها درصدد براندازي دولت و نظام سياسي سوريه بوده است و در اين مدت تنها يك هواپيماي تركيه ساقط شده و آن زماني بود كه به حريم هوايي تركيه در نزديكي بندر طرطوس وارد شده بود يا اگر چند گلوله توپ يا خمپاره به منطقه مرزي تركيه پرتاب شده اولاً تاكنون دولت سوريه مسئوليت آن را بر عهده نگرفته و دوم اينكه با توجه به تمركز سوريه در مرز تركيه تا حدودي طبيعي به نظر ميرسد و سوم اينكه سامانه موشكي پاتريوت با وجود اينكه چند منظوره است اما عمدتاً براي مقابله با موشكهاي بالستيك طراحي شده است. اين سامانه داراي يك سيستم دفاع هوايي موشكي هدايتشونده است كه توانايي مقابله با موشكهاي بالستيك تاكتيكي، موشكهاي كروز و هواپيماهاي پيشرفته (به طور پايه پرندههاي هوا-تنفس) را در همه شرايط آب و هوايي و در هر ارتفاعي داراست. با اين حال به نظر نميرسد استفاده از اين سامانه براي مقابله با چند گلوله خمپاره و توپ مفيد باشد.
اما درخصوص مواضع ناتو بايد گفت هرچند اين سازمان توپ را به زمين تركيه مياندازد و در ظاهر ميكوشد خود را تنها مجري درخواست تركيه نشان دهد اما واقعيت اين است كه از مدتها پيش استقرار سامانه موشكي ناتو در تركيه در دستور كار اين سازمان و امريكا بوده است و اين موضوع به طور مشخص در نشست سران ناتو در نوامبر سال ۲۰۱۰ در ليسبون پرتغال به تصويب رسيده بود و حتي از يكسال پيش از آن امريكا در ۹ سپتامبر ۲۰۰۹، اعلام كرده بود كه درحال برنامهريزي براي فروش ۱۳ سامانه موشك پاتريوت، موشكهاي PAC-۳ و سختافزارهاي مربوط به پايگاهاي زميني دفاع هوايي به تركيه است و آن درست زماني بود كه امريكا به علت مخالفتهاي روسيه نتوانسته بود سامانه سپر موشكي را در شرق اروپا مستقر سازد و چك و لهستان از گردونه خارج شده بودند. بر اين اساس ميتوان گفت كه ناتو و امريكا در انتظار طرح چنين درخواستي از سوي تركيه بوده است.
دلايل مخالفان
ايران به عنوان يكي از مخالفان جدي استقرار سامانه موشكي پاتريوت در تركيه كوشيده مواضع خود را به صورت كلي بيان كند تا ضمن ابراز مخالفت از وارد شدن آسيب به روابط خود با تركيه نيز جلوگيري كند چراكه با توجه به اعمال تحريمهاي اقتصادي حفظ روابط تجاري و اقتصادي با تركيه براي ايران اهميت مضاعفي يافته است. در اين راستا علي لاريجاني رئيس پارلمان ايران كه در پايان سفر منطقهاي خود به سوريه، لبنان و تركيه گفت: «استقرار سامانه موشكي مورد نظر در منطقه آثار منفي بيشتري دارد و اوضاع را پيچيده خواهد كرد.» پيش از اين نيز رامين مهمانپرست سخنگوي وزارت امور خارجه ايران گفته بود استقرار سامانه موشكي پاتريوت كمكي به حل مشكل سوريه نميكند و شرايط را پيچيدهتر خواهد كرد. اما واقعيت اين است كه در پس حرفهاي ديپلماتيك تهديد و نگراني امنيتي محسوس است. بيترديد استقرار سامانه موشكي پاتريوت- كه مهمترين كاربرد آن در مقابله با موشكهاي بالستيك است- در كنار استقرار سامانه راداري ناتو در تركيه ضمن اينكه خطري براي مقابله با توان بازدارندگي موشكي ايران محسوب ميشود تهديد جدي نيز متوجه سوريه به عنوان متحد كليدي آن وارد ميكند چراكه با اين سامانه امكان هدف قرار دادن هواپيماهاي سوريه در محدوده ۳۰۰ كيلومتري وجود دارد و از اين جهت استقرار اين سامانه گامي در جهت ايجاد منطقه پرواز ممنوع تلقي شده است.
از اينرو روسيه برخلاف ايران بدون هيچ ملاحظهاي هم به تركيه درباره عواقب استقرار سامانه موشكي پاتريوت هشدار داده و هم استدلال راسموسن دبيركل ناتو درباره اطمينان دادن به اين كشور درخصوص اينكه اين موشكها به هيچ وجه براي ايجاد منطقه پرواز ممنوع يا عمليات تهاجمي به كار گرفته نخواهد شد، زير سؤال برد و سرگئي لاوروف وزير امور خارجه روسيه اعلام كرد، هرچه سلاحهاي بيشتري در منطقه انباشته شود احتمال به كارگيري آنها نيز بيشتر خواهد بود. آنچه بر نگراني روسيه در اينباره ميافزايد اين است كه پيش از اين نيز تركيه ميزبان استقرار سامانه راداري سپر دفاع موشكي امريكا و ناتو قرار گرفته بود كه روسيه براي مقابله با آن تا نزديكي جنگ نيز پيش رفته بود. از اين ديد روسيه استقرار سامانه سامانه موشكي پاتريوت را مكمل اين سامانه ميداند و آن را خطر جدي براي خود ارزيابي ميكند. در يك ارزيابي كلي، با بررسي استدلالهاي مخالفان و موافقان استقرار سامانه موشكي پاتريوت در تركيه هيچ نقطه مشتركي بين آنها ديده نميشود و همين امر موجب ميشود كه اختلافات درباره اين موضوع كماكان ادامه داشته باشد. هرچند امكان دارد از اين سامانه براي ايجاد منطقه پرواز ممنوع در سوريه نيز استفاده شود اما استقرار اين سامانه اهدافي فراتر از بحران سوريه دنبال ميكند.
