توسعه پايدار از جمله مفاهيمي است كه موضوع بسياري از مطالعات در حوزههاي گوناگون در دهههاي اخير بوده است. اصطلاح توسعه پايدار براي اولين بار در اعلاميه كوكويوك در خصوص «محيط زيست و توسعه» در اوايل دهه ۱۹۷۰ به كار برده شد و ريشه آن به رويكرد توسعه اكولوژيك در راهبرد حفاظت جهان بازميگردد.
توسعه پايدار بر سه ركن توسعه اجتماعي، توسعه محيطي و توسعه اقتصادي استوار است؛ بنابراين پايداري توسعه شهري زماني رخ خواهد داد كه در طول زمان، شهر از نظر زيست محيطي قابل سكونت و زندگي، از نظر اقتصادي بادوام و از نظر اجتماعي همبسته باشد.
يكي از برجستهترين اشكال ايجاد تعامل انسان با محيط شهري، پيادهروي است. پيادهراهها به عنوان بهترين بستر حيات شهري، حضور طولانيتر مردم در محيط شهري را فراهم ميكنند. معيارهاي فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و زيست محيطي، پايه و اساس طراحي محورهاي پياده را تشكيل ميدهند كه علاوه بر افزايش حضور و مشاركت شهروندان در فضاهاي شهري در نهايت به پايداري محيط ميانجامند.
تا دو سه قرن گذشته، اكثر شهرها در مقياس حركت عابر پياده بودند؛ اما امروزه محورهاي پياده به علت تسخير شهرها توسط وسايل نقليه و چيرگي آن بر انسان، مورد كمتوجهي جدي قرار گرفتهاند. با اين وجود، شهرها به دليل ارتقاي كيفيت زيست محيطي در جهت كاهش مصرف سوخت فسيلي، بهبود سلامت جسمي و رواني انسان، بهبود كيفيت زندگي اجتماعي و... به حركت عابر پياده وابستهاند، و به همين جهت بازگشت و رويكرد مجدد به سرزندگي فضاهاي شهري از ديدگاه عابر پياده ضرورتي اجتنابناپذير به نظر ميرسد؛ در نتيجه براي رسيدن به يك سيستم حمل و نقل پايدار، شهر نيازمند فعاليتهايي بيش از كنترل آلودگي هوا، ترافيك يا كاهش مصرف سوخت است. بررسيها نشان داده كه هيچ راهحل منفردي براي حل مشكلات پيچيده حمل و نقل وجود ندارد و رفع چنين مشكلي نيازمند يك ساز و كار جامع، پويا و قابل اطمينان است.
پيشنهاد برجسته اين بخش حمل و نقل پايدار است. شكلي از حمل و نقل كه موجب كاهش آلايندگي دي اكسيد كربن و ساير آلايندهها شده و علاوه بر اين همواره موجب رجحان حمل و نقل عمومي، پيادهروي، دوچرخهسواري و فناوريهاي برتر همانند خودروي برقي، هيبريدي و دوگانهسوز بر روشهاي متداول شود.
قدمت پيادهراهها به اندازه عمر شهرهاست پيادهراهها به اندازه عمر شهرها قدمت دارند، از اين رو شناخت تأثير آنها يكي از ميانبرهاي شناسايي ميزان توسعه يافتگي يك شهر محسوب ميشود به گونهاي كه از منظر مجامع جهاني، شهرهايي در حال توسعه پايدار زيرساختهاي ارتقاي كيفيت زندگي شهروندان خود هستند كه در كنار توسعه حمل و نقل عمومي به توسعه مسيرهاي پياده براي حفظ سلامت شهروندان خود توجهي ويژه دارند.
در ايران نيز نمونهاي از مسيرهاي پيادهراه در محدوده بازار تهران اجرا شده است. در گذشته رفتن به محدوده بازار و خيابانهاي تاريخي و قديمي اطراف آن براي شهروندان تهراني و گردشگران مشكل و غيرممكن بود اما اكنون اين محدوده به يكي از قطبهاي گردشگري پايتخت تبديل شده است.
معابر پياده يا پيادهراهها،معابري با بالاترين حد نقش اجتماعي هستند كه در آنها تسلط كامل با عابر پياده بوده و وسايل نقليه موتوري جز در موارد ضروري مورد بهرهبرداري قرار نميگيرند.
پيادهراهها، محل حضور همه شهروندان و مشاركت آنان در زندگي جمعيشان است. اين فضاها با پذيرش گروههاي مختلف شهروندان به عنوان كنشگري در گستره شهر عمل ميكنند. علاوه بر نقش ارتباطي و دسترسي، مكاني امن و راحت براي تماس اجتماعي، گردش و تماشا و ... فراهم ميآورد و آزادي عمل انسان پياده براي توقف، مكث، تغيير جهت و تماس مستقيم با ديگر افراد جامعه را افزايش ميدهد.
لزوم توجه به نياز شهروندان با ساخت پيادهراه از نظر جامعهشناسان تأثير پيادهراهها در فراهم آوردن جامعهاي سالم و عاري از آسيبهاي اجتماعي بسيار مشهود است؛ به گونهاي كه جوامعي كه اهميت فراواني براي شهروندان خود قائل هستند، جوامع به نسبت سالمتري هستند. در محور ۱۷ شهريور كه به تازگي اجرا شده است نيز موارد فوق به خوبي قابل مشاهده است. اين محدوده با سابقهاي طولاني و پرافتخار به عنوان محله لبه شرقي محدوده قديمي تهران قديم و با ساختمانهاي با ارزش قديمي، گرچه پير و گاه فراموش شده، اما با صلابت به حيات خود ادامه ميدهد. حضور مسجد و ميدان امام حسين (ع) و ميدان شهدا و خيابان ۱۷ شهريور كه نقش ويژهاي در انقلاب اسلامي و نيز آيينهاي مذهبي داشتهاند نيز از جمله موارد برجسته اين منطقه محسوب ميشود. متأسفانه ترافيك و آلودگيهاي ناشي از آن به اعتبار و شأن اين محدوه آسيب رسانده و موجب از بين رفتن نمادهاي ملي و مذهبي آن و تبديل اين محيط به يك فضاي پرازدحام، شلوغ و نامرتب شده است.
حذف تردد سواره عبوري شرقي – غربي از سطح ميدان امام حسين (ع) و انتقال به تراز زيرين (كه عمليات آن رو به اتمام است) از يك سو، و ضرورت تبديل ميدان شهدا به عنوان يكي از خاستگاههاي انقلاب اسلامي به يك فضاي يادماني، از سوي ديگر، فرصت كمسابقهاي براي ايجاد مجموعهاي از فضاهاي شهري پايدار و عرصههاي همگاني در لبه شرقي مركز تاريخي تهران به وجود آورده است. احداث بزرگراه امام علي (ع) در فاصله ۹۰۰ متري از محور ۱۷ شهريور، امكان كاهش قابل ملاحظه نقش ترافيكي موجود اين خيابان و فرصت تبديل آن به يك محور برخوردار از كيفيت مطلوب و مناسب براي قدم زدن و ارتباط دو فضاي شاخص شهري (ميدان امام حسين (ع) و شهدا) را فراهم آورده است.
با اتمام طرح زيرگذر (كه به طول ۲۰۰ متر و با عرض ۲۳ متر اجرا خواهد شد)، روي ميدان پوشيده شده و فضاي شهري بيمانندي همراه با شأن نام اين ميدان، جهت انجام مراسم آييني با مركزيت مسجد امام حسين (ع) به وجود ميآيد. مجموعهاي از فضاهاي يادماني آراسته براي برگزاري مراسم مذهبي آييني با مساحتي در حدود ۴۰ هزار متر مربع در طولي نزديك به يك و نيم كيلومتر، فضايي امن را براي حضور شهروندان فراهم كرده و واحدهاي اطراف ميدان كم كم به واحدهاي تجاري – فرهنگي (كتابفروشي، توليدات دستي مذهبي و هنري و ...) بدل خواهند شد.
محور ۱۷ شهريور با كفسازي مناسب و آراسته به پيادهراه تبديل گشته و تنها ماشينهاي اورژانس و نيز مينيبوسهاي مخصوص اين محور اجازه ورود به اين محدوده را خواهند داشت. فروشگاهها و تعميرگاههاي موجود در منطقه جابهجا و جاي خود را به موزهها، فرهنگسراها و اماكن فرهنگي – مذهبي خواهند داد؛ همچنين املاك مخروبه نيز به اماكن فرهنگي – هنري بدل ميشوند. نماي ساختمانهاي موجود به تناسب فضاهاي جديد، پاكسازي و نوسازي خواهند شد و روحي تازه به منطقه دميده خواهد شد. بازار شهرستاني اين منطقه نيز، كه با بافت دلنشين و سنتي خود همچنان پاسخگوي نياز مواد خوراكي ساكنان منطقه شرق تهران است در اين پروژه نوسازي، و جهت بخشيدن روح اجتماعي به اين محدوده و فراهم آوردن زمينه رونق اقتصادي در منطقه آماده ميگردد.
بدين ترتيب سعي بر آن بوده است كه آنچه لازمه توسعه پايدار در اين بخش از كلانشهر تهران است، (چه از منظر فرهنگي و اجتماعي، چه از نظر محيطي و چه از نظر رونق اقتصادي) تأمين شود. بديهي است اين طرح پيشنهادي، زماني موفق خواهد بود كه مشاركت مردمي و حمايت تمامي گروههاي ذينفع و ذينفوذ را در تمامي مراحل به همراه داشته باشد.
