فارس: یکی از موضوعاتی که در عرصه روابط آمریکا و روسیه مطرح بوده است، وضعیت ایران است. بدین معنی که روسیه همواره مایل بوده است رابطه ایران و آمریکا در وضعیت تنش قرار داشته باشد. در مقابل، آمریکا هم نسبت به نزدیکی روابط ایران و روسیه بسیار حساس بوده و هم چنین ایران به طور سنتی روابط آمریکا و روسیه را در سیاست خارجی خود مورد توجه قرار داده و به همین دلیل از روابط پر تنش میان آمریکا و روسیه استقبال نموده است.
از منظر ژئوپلیتیک این امر بدین معنا است که همواره موضوع قرابت یا رقابت میان قدرت های بزرگ به شکل تاریخی بر سیاست خارجی ایران تاثیر گذار بوده است. در این چهار چوب، هرگاه دو قدرت به یکدیگر نزدیک شده اند، امکان معامله بر سر ژئوپلیتیک ایران را پیدا نموده اند و بر عکس، هرگاه این رابطه دچار تنش بوده است، این امکان از آن ها سلب شده است. نتیجه چنین توصیفی این است که اگر ایران نتواند راهبرد ژئوپلیتیکی مناسبی در عرصه سیاست خارجی اتخاذ نماید، قطعا موضوع رقابت یا قرابت خواهد بود.
بنابراین امروزه این پرسش قابل توجه و اهمیت خواهد بود که آیا امکان این که ایران بتواند با رویکرد ابتکاری از موقعیت ژئوپلیتیکی برای پیشبرد منافع امنیت ملی خود بهره برداری نماید وجود دارد؟ به عبارت دیگر، آیا ایران امکان نقش آفرینی در مدیریت چگونگی روابط آمریکا و روسیه را دارد؟
با عنایت به توضیح فوق، کارشناسان معتقدند پایش تحولات جدید در سطح روابط جدید آمریکا و روسیه از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.
در این راستا انتخاب مجدد اوباما به عنوان رییس جمهور آمریکا و هم زمانی آن با دوران ریاست جمهوری ولادیمیر پوتین در روسیه موجب افزایش گمانه زنی ها در مورد آینده روابط این دو کشور و تاثیرات احتمالی آن بر حوزه سیاست خارجی ایران شده است.
البته فرضیه کلی که به نظر می رسد در مورد چشم انداز روابط آمریکا و روسیه قابل طرح باشد این است که اگر چه از زمان فروپاشی شوروی سابق، مسکو نشان داده است که اراده و توان کافی برای رویارویی راهبردی با آمریکا در سطوح کلان امنیت بین المللی را ندارد و اساسا این مساله از سوی کارشناسان به عنوان منسوخ شدن هرگونه تحلیل بر پایه شاخص های دوران جنگ سرد می باشد، اما به نظر می رسد روسیه با رفتارهای غیر قابل پشی بینی خود حداقل نشان داده است که حاضر به پذیرش رهبری آمریکا در نظام بین المللی و نظام تک قطبی نیست و به همین دلیل در سطوح مختلف سعی می کند با شکل گیری نظام بین المللی یک جانبه گرایی که مورد نظر آمریکاست مقابله کند.
در این راستا، باید توجه داشت که موضوعات مهمی امروزه به شکل راهبردی در تعیین سطح و نوع روابط روسیه و آمریکا ایفای نقش می کنند که عبارتند از:
۱-تلاش روسیه برای کسب رهبری انرژی جهانی و مدیریت برتر معادلات امنیت انرژی جهان؛ در حالی که آمریکا سعی می کند با حفظ و بسط حوزه های ژئوپلیتیکی خود در راهبرد مسکو خدشه وارد نماید.
۲-مخالفت روسیه با استقرار سپر دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا؛ در این راستا امریکا در چهارچوب راهبردهای کلان دفاعی خود استقرار چنین سامانه ای را در شرق اروپا معطوف به کنترل توان بازدارندگی راهبردی روسیه حیاتی قلمداد می کند و در مقابل، روسیه با این مساله مخالفت جدی دارد.
۳-گسترش ناتو به شرق به ویژه حوزه های ژئوپلیتیکی مورد نظر روسیه؛ در این راستا حضور ناتو در افغانستان و تمایل به ماندن در این کشور پس از ۲۰۱۴ میلادی بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل و مخالفت مسکو با این مساله می تواند به عنوان یک نقطه عطف در روابط روسیه و امریکا باشد.
۴-مساله دخالت های غرب و آمریکا در محیط داخلی روسیه از جمله طرح مسایل حقوق بشری و دموکراسی به شدت مورد انتقاد روسیه است. نکته حائز اهمیت در این خصوص این است که غرب نشان داده است به هیچ وجه حاضر به از دست دادن این بهانه نیست و بنابراین این مساله در آینده بلند مدت روابط روسیه و آمریکا بسیار نقش تعیین کننده دارد.
۵-تمرکز پنهان غرب در حوزه خارج نزدیک روسیه مانند آسیای مرکزی و قفقاز نیز موضوعی نیست که از چشم روسیه پنهان بماند. راهبرد پردازان غربی امروزه سخن از تجزیه مجدد سرزمینی روسیه سخن می رانند و به نظر می رسد در نگاه بلند مدت غربی این سناریو در دستور کار خواهد بود.
اما همان گونه که گفته شد، آغاز دوره دوم ریاست جمهوری اوباما در آمریکا هم زمان است با دوران ریاست جمهوری ولادیمیر پوتین در روسیه که به داشتن مواضع جدی ضد غربی در حوزه های امنیتی منطقه ای و بین المللی شهرت دارد و به نظر می رسد پوتین معتقد است دوران نوسازی جدید روابط روسیه و آمریکا قابل تمدید نیست اگر چه ممکن است باید مدیریت تنش در رابطه روسیه و آمریکا صورت پذیرد.
در مقابل، به نظر می رسد بسیاری از ابعاد سیاست خارجی اوباما هم هنوز مشخص نیست. ضمن این که الگوی رفتاری آمریکا در انتخابات ریاست جمهوری روسیه نشانه ای بر اراده آمریکا مبنی بر حفظ مواضع انتقادی در مسایل داخلی روسیه دارد.
بنابراین به نظر می رسد روسیه و آمریکا در آینده قابل پیش بینی تمایل به مدیریت تنش ها دارند. ضمن این که مواضع انتقادی دو طرف در موضوعات امنیت بین المللی و منطقه ای نسبت به یکدیگر حفظ خواهد شد. بدین معنی که غرب مواضع انتقادی خود را در زمینه های حقوق بشری و ژئوپلیتیک در مقابل روسیه حفظ خواهد کرد و مسکو هم در صدد پر کردن خلاء های ژئوپلیتیکی غرب و هم چنین به مخالفت با حضور ناتو در افغانستان بدون مجوز شورای امنیت، استقرار سامانه دفاع موشکی و ... خواهد پرداخت.
بدین ترتیب از منظر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به نظر می رسد روسیه در دوران پوتین از ظرفیت های بسیار بیشتری برای بهره برداری برخوردار است؛ چرا که به نظر می رسد روسیه جدید بر سر حفظ منافع ژئوپلیتیکی خود اصرار دارد و در چنین شرایطی ایران قادر خواهد بود با استفاده از اهرم های منطقه ای خود و گرفتن ما به ازای مشخص از مسکو، به روسیه در این جهت کمک نماید. به عنوان مثال، الگوی رفتاری روسیه در پرونده سوریه بیانگر آن است که مسکو قصد ندارد در این حوزه ژئوپلیتیکی به غرب امتیاز بدهد.
نویسنده: رضا مومن زاده
