صنايع نفت، گاز و پتروشيمي به زعم بسياري از كارشناسان اقتصاد كشور محور توسعه هستند به شرطي كه پايههاي مهمي مانند زنجيره ارزش افزوده به شكل كامل و جامعي در اين صنايع پياده شود.
صنايع پتروشيمي يكي از مهمترين صنايع وابسته به نفت است كه با فرآوري نفت خام و گاز طبيعي، ضمن اشتغالزايي مطلوب، ارزشافزوده حاصل از اين مواد را فزوني ميبخشد. توسعه كمي و شتابان صنعت پتروشيمي در دهههاي اخير، بدون آيندهنگري همهجانبه موجب شد برخي سياستهاي اتخاذ شده از جمله نوع محصولات توليدي، نحوه سرمايهگذاري، بازاريابي و فروش اين مواد از ديد بسياري از كارشناسان مورد انتقاد و بحث جدي قرار گيرد.
اين بخش از صنايع پايين دستي بخش انرژي كشور با چالشهاي متعددي مواجه است كه عدم توجه جدي به آن مشكلات فراواني را متولد خواهد كرد كه مهمترين مؤلفه آن ارزش افزوده است. به عنوان نمونه، علاوه بر محصول پلياتيلن، انواع محصولات نظير اتيلن اكسايد، اتيلن گلايكول، استالدهيد، وينيل استات و غيره را ميتوان از اتيلن گرفت كه علاوه بر ارزشافزوده بيشتر، داراي زنجيره پاييندستي بيشتر و بكرتري هستند. شاهد اين مدعا، خوشه صنعتي ژورانگ سنگاپور ميباشد كه تأمين كننده ۲۸ درصد درآمد ناخالص سنگاپور است كه در قالب ۸۰ واحد صنعتي، اتيلن اكسايد را به محصولات پاييندستي و با ارزشافزوده بالا تبديل مينمايد اما در طرح اتيلن غرب، مسئولان امر، احداث ۱۰ واحد از يك نوع محصول را در استانهاي مجاورِ هم برنامهريزي نمودهاند و پتانسيل ايجاد خوشههاي متنوع پاييندستي را نيز محدود ساختهاند.
اين در حالي است كه چنين حساسيتهايي جهان را به تغيير نگرش در توسعه صنايع پتروشيميايي واداشته و موجبات رويآوردن كشورهاي همجوار چون امارات، عربستان، كويت، اردن و عمان (با همكاري كشورهايي همچون امريكا، آلمان و كانادا)، به ايجاد شهركهاي تخصصي عظيم پتروشيمي با تأكيد بر توليدات تخصصي مياندستي و پاييندستي پتروشيمي فراهم آورده است.
حال سؤال اينجاست، اگر مديران وزارت نفت و مسئولان ذيربط بر توجه خود به توسعه صنايع مكمل و پاييندستي نفت، گاز و پتروشيمي اصرار ميورزند، در كنار تجربه ۷۰ ساله موفق جهاني در خصوص توسعه پاركهاي صنعتي و شهركهاي تخصصي شيميايي، چرا هنوز صنعت پاييندستي پتروشيمي كشور اندر خم يك كوچه است و سرمايهگذاران خصوصي از بزرگترين آنها گرفته تا كوچكترينشان از نوع تعامل با شركت ملي صنايع پتروشيمي و نبود يك برنامه جامع توسعه صنايع پاييندستي رنج ميبرند.
با توجه به مباحث مذكور درمييابيم كه توسعه پايدار صنعت پتروشيمي، اشتغالزايي و ارزش افزوده در اين صنعت در گرو تكميل زنجيره ارزش محصولات بالادست و توسعه صنايع پاييندستي پتروشيمي است. همچنين تجارب موفق دنيا بيانگر اين نكته است كه با توجه به فضاي رقابت جهاني در حوزههاي مختلف صنعت، كاهش هزينههاي توليد و بهرهگيري هوشمندانه از فناوريهاي روز و شيوههاي نوين مديريتي، بازرگاني و جذب منابع مالي، مزيت نسبيِ بهرهمندي از خوراك ارزان و در دسترس را به مزيت رقابتي مبدل ميسازد.
از اينرو توسعه مدلهايي مانند پاركهاي صنعتي و خوشههاي صنعتي پتروشيمي در كشور ميتواند به شكوفايي صنعت پتروشيمي و نيز توسعه منطقهاي استانهاي مستعد كشور در راستاي توسعه صنعت پتروشيمي بينجامد.
