سردار وحيدي، وزير دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح كشورمان هفته قبل در صدر هيئتي به عراق سفر كرد. اين سفر كه بنا به دعوت سعدون دليمي، وزير دفاع عراق صورت گرفت اولين سفر وزير دفاع ايران به عراق پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران محسوب ميشود كه در عين حال پاسخي به دو سفر قبلي وزير دفاع عراق به ايران به شمار ميرفت. پيگيري اجراي توافقات دفاعي دو كشور، بررسي راههاي گسترش روابط دفاعي، تبادل نظر درباره مسائل مهم منطقهاي و بينالمللي از جمله اهداف سفر وزير دفاع كشورمان به عراق بوده است. اگرچه اين اولين سفر وزير دفاع جمهوري اسلامي ايران به عراق است اما طي چند سال اخير دوبار وزير دفاع عراق به ايران سفر داشته و يادداشت تفاهمي به امضا رسيده و در ابعادي هم همكاريهايي بين دو وزارتخانه از جمله در موضوع مينزدايي و پاكسازي مناطق مرزي وجود داشته است. از اين لحاظ اين سفر نقطه عطف روند همكاريهاي گذشته بوده نه سرآغاز آن.
ورود عراق و ايران به فاز همكاريهاي دفاعي
روابط دو كشور بعد از شكلگيري نظام سياسي جديد با گذر از همكاريهاي سياسي- امنيتي/ تجاري- اقتصادي/ اجتماعي- فرهنگي اينك وارد فاز دفاعي ميشود كه اين مسئله با توجه به توانمنديهاي دفاعي جمهوري اسلامي ايران و سياستهاي صلحجويانه آن در منطقه ميتواند براي عراق اميدبخش باشد بهخصوص آنكه عراق در حال حاضر در مرحله بازسازي دفاعي خود قرار دارد و اگرچه به پشتوانه درآمدهاي نفتي روزافزون خود مشكلي براي تأمين هزينههاي آن ندارد اما با محدوديتهايي از سوي امريكا مواجه است.
پس از سقوط رژيم بعثي عراق كليه نهادهاي نظامي و اطلاعاتي اين كشور منحل شد و لذا يكي از مسئوليتهاي دولت و نظام سياسي جديد عراق برپايي و استقرار ساختارهاي نظامي و امنيتي جديد اين كشور و سر و سامان دادن به امور نظامي و امنيتي اين كشور است. هرچند در ابتدا امريكا در تلاش بود از اين قضيه به عنوان فرصتي براي فروش تسليحات خود يا امريكايي كردن ارتش عراق استفاده كند اما به نظر ميرسد با توجه به روابط بسيار نزديكي كه عراق با ايران و محور مقاومت دارد در ميانه راه دچار ترديد شده است به گونهاي كه ماههاست از ارائه هواپيماهاي مورد تقاضاي عراق خودداري ميكند و همين مسئله موجب شده است دولت عراق براي تأمين نيازهاي تسليحاتي خود به كشورهاي ديگر از جمله روسيه مراجعه كند كه البته توليدات دفاعي ايران موجب ميشود كشورمان نيز به منبع تأمين نيازهاي دفاعي عراق تبديل شود به خصوص آنكه وزير دفاع عراق در اظهارات خود با همتاي ايراني خود بر لزوم بومي بودن تسليحات دفاعي اين كشور تأكيد كرده است و در واقع توليدات دفاعي ايران ميتواند براي عراق همان نقش «بومي» را ايفا كند چراكه شرايط جديد در منطقه از دو كشور تا آينده نامعلوم متحد طبيعي ساخته است و در چنين شرايطي دوستان عراق همان دوستان ايران محسوب ميشود و بر عكس.
نگاهي به روابط دو كشور نشان ميدهد كه روابط ايران و عراق در همه عرصهها رو به گسترش است و با توجه به وجود مرزهاي طولاني بين دو كشور و نگاه واحدي كه به موضوع امنيت و مقابله با تروريسم وجود دارد و همچنين تجربياتي كه در همكاريهاي صنعتي و صنايع دفاعي وجود دارد، دو كشور به دنبال ايجاد فضاي امن براي منطقه هستند. هماكنون با توجه به مشتركات فراوان و ظرفيتهاي مشترك همكاري بين ايران و عراق روابط دو كشور وارد مرحله راهبردي شده است چراكه هر دو كشور داراي منافع مشترك هستند. اين دو كشور به عنوان كشورهاي مهم منطقهاي نگاه واحدي به موضوعهاي منطقهاي به ويژه در ابعاد اقتصادي و امنيتي دارند.
پيش از اين دو عنصر اساسي مانع هرگونه تفاهم راهبردي ميان تهران و بغداد ميشد. نخست اشغالگري امريكا و دخالت اين كشور در امور تصميمگيريهاي عراق بود و دوم فعاليتهاي تكفيري در عراق است. امريكاييها مانع نزديكي روابط ميان تهران و بغداد ميشدند. گروههاي تكفيري نيز از طريق اقدامات تروريستي و حاميان منطقهاي و بينالمللي خود بر تصميمگيريهاي عراق نقش داشتند ولي اين كشور از اشغالگري امريكا و فعاليتهاي تكفيري رها شده است. به رغم اينكه برخي از گروههاي وابسته به تروريستها در عراق فعاليتهايي دارند ولي نيروهاي مسلح عراق توانستند بر اوضاع امنيتي اين كشور مسلط شوند.
سايه نفوذ معنوي ايران برهمكاريهاي دفاعي
با وجود اينكه آغاز روابط و همكاريهاي دفاعي ميان ايران و عراق در نوع خود بيسابقه بوده و نقطه عطفي در روند روابط و همكاريهاي همهجانبه دو كشور محسوب ميشود اما درعين حال بايد توجه داشت كه اين تنها همكاريهاي دفاعي نيست كه قدرت و جايگاه ايران را در عراق مشخص ميسازد بلكه درست بر عكس همچنانكه در جريان سفر وزير دفاع ايران نيز ملاحظه شد اين گستره روابط و همكاريهاي عميق فرهنگي و مذهبي است كه نفوذ معنوي ايران و جايگاه واقعي آن را در عراق مشخص ميسازد. سردار وحيدي در جريان اين سفر همانند ساير مقامات و مسئولان ايراني با طيف مختلفي از مسئولان و رهبران احزاب و گروههاي مختلف عراقي از شيعه، كرد و سني ديدار و گفتوگو كرد و اين نشان داد كه روابط و همكاري ايران با عراق و همچنين جايگاه و نفوذ معنوي ايران تنها به طايفه و مذهب خاصي محدود نميشود بلكه همه طوايف و گروهها را شامل ميشود. جلال طالباني رئيسجمهور، اسامه النجيفي رئيس پارلمان، نوري مالكي نخستوزير، ابراهيم جعفري رئيس فراكسيون اتحاد ملي در مجلس و عمار حكيم رئيس مجلس اعلاي انقلاب اسلامي عراق از جمله افرادي بودند كه وزير دفاع ايران در سفر به عراق با آنها ديدار كرد و اين در حالي است كه در دنيا وقتي وزير دفاع كشوري به كشور ديگر سفر ميكند، حداكثر با يك يا دو مقام ديگر ديدار ميكند و هيچ مقامي در دنيا نميتوان يافت كه از چنين جايگاه و موقعيتي در عراق برخوردار باشد. اين وضعيت ضمن اينكه نشانگر گستره نقش و حضور معنوي ايران در عراق است، بيانگر سياست متوازن و تعادل بخش ايران هم است كه به همه قوميتها و جناحهاي سياسي حاضر در صحنه سياسي عراق ديد يكسان دارد و همين امر موجب شده است اعتماد آنها به ايران افزايش يابد و درصدد برآيند روابط و همكاريهاي دوجانبهشان را نيز با ايران افزايش دهند و همين وضعيت است كه قدرت و جايگاه واقعي ايران را در عراق مشخص ميسازد.
نتيجهگيري
در مجموع هر چند سفر آقاي وحيدي به عراق نقطه عطفي در روابط و همكاري دوجانبه دو كشور محسوب ميشود اما اهميت و نتايج اين سفر را بايد فراتر از روابط دوجانبه ارزيابي كرد. با توجه به نقش و جايگاه كليدي ايران و عراق در منطقه و پيگيري سياستهاي همكاريجويانه آنها در تحكيم ثبات در منطقه؛ شكلگيري روابط دفاعي بين ايران و عراق ميتواند به تقويت زمينههاي صلح و ثبات در منطقه كمك كند و زمينه را براي تأمين امنيت منطقه به دست خود كشورهاي منطقه فراهم كند. سياست اصولي و خدشهناپذير جمهوري اسلامي ايران، گسترش همهجانبه همكاري با كشورهاي منطقه به ويژه كشورهاي همسايه است و در اين ميان عراق از جايگاه خاص و ويژهاي در سياست خارجي و ديپلماسي دفاعي ايران برخوردار است. عراق جديد كه با ايجاد دولتي مردمي و قانوني شكل گرفته است، اين فرصت را براي دو ملت ايران و عراق فراهم كرده كه به گفته وزير دفاع كشورمان افقهاي بلندتري از همكاري، حسن همجواري و روابط مسالمتآميز را رقم بزنند.
