در جریان سال های 1320 تا 1350 بازار قدیمی و پررونق تسوج به طور عام و صنف قهوه خانه داران به طور خاص از جایگاه و اعتبار خاصی برخوردار بودند. قهوه خانه دارن محرم اسرار و سنگ صبور خسته دلان و مسافران شهرهای دور و نزدیک بودند و مورد اعتماد همشهریان. آنها همچنین شاهدان عینی رد و بدل شدن اقوال و رفت و آمد سایر شهروندان و سایر شخصیت های سیاسی و اقتصادی هم بودند. عاشیق ها عموما هر روز در این مراکز به نوازندگی و خوانندگی می پرداختند . بدین ترتیب آنها نقش " کانون های فرهنگی و هنری " امروزی را نیز ایفا می کردند . با توجه به مراودات گسترده و معتبری که قهوه خانه داران با اقشار مختلف جامعه داشتند هم اطلاعات و اخبار مستند و تازه تری به آنها می رسید و هم اینکه از معتمدین شهر محسوب می شدند. تا آنجا که بسیاری از قرارو مدارهای خانوادگی و تصمیمات مهم اجتماعی از قبیل ازدواج ها، مجالس ختم و ترحیم و نیز معاهدات و مباحثات مربوط به نوبت آبیاری و استخدام کارگر و عمله و بنا و خرید و فروش برخی کالاها و خدمات در پشت همان میزهای چوبی قهوه خانه ها گرفته می شد. اینکه در محدوده بازارآن تقریباً کوچک تسوج، بیش از 13 باب قهوه خانه فعالیت داشتند بسیار جالب به نظر می رسد. جالب بود بدانید که این قهوه خانه ها در هیچ ساعتی از روز خالی نمی شدند. میز و صندلی های کوچک و چوبی دورتادور قهوه خانه ها چیده شده بودند و قهوه خانه داران به همراه چند شاگردی که داشتند، به طور پیوسته برای مشتریان خسته و مسافرانی که از شهرها و روستاهای اطراف برای تجارت به این شهر می آمدند، قلیان چاق کرده و چایی "سرو" می کردند. صدای دلنشین به هم خوردن استکان و نعلبکی ها، از فاصله های دور به گوش می رسید و نوید رونق آن قهوه خانه را می داد. در این قهوه خانه ها، شاگردان و قهوه خانه دارانی بسیار ماهر و خوش دست را می توانستید ببینید که حتی تا 10 استکان و نعلبکی پر از چایی را در یک دست خود و آتش و ذغال سر قلیان را با دست دیگر حمل می کردند تا مشتریان کمتر معطل شده و راضی از قهوه خانه بروند. هنوز هم در گوشه و کنار این شهر و یا سایر شهرها و روستاهای آذربایجان می توان نمونه هایی از این قهوه خانه های سنتی را مشاهده کرد که افرادی تقریباً کهنسال و روستایی خسته در گوشه ای از آن نشسته و با هم صحبت می کنند. قهوه خانه ها غیر از آنکه محل رفع خستگی و صرف چایی و قلیان کشیدن بود اما با این حال، کارکرد مهم دیگری نیز در آن دوران عهده دار بودند که هنوز هم که هنوز است بسیاری از کارشناسان جامعه شناسی و ارتباطات به این کارکرد با دید مثبت و موشکافانه ای می نگرند. قهوه خانه ها در آن دوران، یکی از اصلی ترین کانون های تبادل اخبار و اطلاعات و سنتی ترین وسیله ی ارتباطی آن زمان بودند. در غیاب رادیو و تلویزیون و بی سوادی جمعیت غالب جامعه، مراکزی مانند مسجد، حمام عمومی، سر چشمه و قنات مهمتر از همه اینها، «قهوه خانه» مهمترین کانون تجمع مردم و در نتیجه تبادل اخبار و اطلاعات ملی و محلی بودند. قهوه خانه ها نیز با برخورداری از همان ویژگی سنتی بودن، در دسترس بودن، امکان صرف نوشیدنی، خوراکی و استعمال دخانیات و ... از جایگاهی ویژه برخوردار بودند. از همین رو مهمترین مرکز برای نشر یک خبر و یا آگهی قهوه خانه ها به شمار می آمدند. قهوه خانه های تسوج نیز چنین کارکردی را اما با نقشی پررنگتر و حساس تر بر عهده داشتند. با توجه به اینکه شهر تسوج درمرکز مبادلات تجاری مرند، خوی، ارومیه، تبریز، شبستر و نیز ترکیه و باکو قرار داشت و از دیگر سو مرکز ثقل تحولات سیاسی و منطقه ای در طی سالهای 1310 تا 1340 بود، به تبع آن، قهوه خانه های آن نیز نقش عمده ای را در انتقال سریع اخبار عهده دار بودند. بازار کوچک ولی پررونق تسوج، در آن دوران از وجود چنین مراکز تجمعی بهره مند بود و قهوه خانه ها نیز به خوبی در دل آن بازار و آن همه ازدحام و رفت و آمد، جایگاه ویژه ای برای خود باز کرده بودند. اکنون از آن تعداد قهوه خانه ها و آن رونق بازار سرپوشیده و آن میدان شلوغ که در جوار مسجد جامع این شهر قرار داشت خبری نیست. آنچه اکنون از آن دوران پراعتبار باقی مانده ، تنها چند حجره ی قدیمی و در حال تخریب است و میدانی که کمتر آن ازدحام و رونق گذشته را داراست. گاه گداری روزهای یکشنبه ( هفته بازار تسوج ) شاهد رونق و داد و ستد نسبی در این میدان هستیم که طی آن چند مغازه و حجره به خرید و فروش خشکبار با روستاییان منطقه مشغولند. از قهوه خانه ها هم خبری نیست. اکنون تنها سه واحد صنفی تحت عنوان قهوه خانه در گوشه کنار خیابان اصلی شهر به چشم می خورد. صدای دلنشین به هم خوردن استکان ها و نعلبکی ها، و صدای قل قل قلیانها، جای خود را به صدای بلند تلویزیون قدیمی نصب شده در گوشه ی یکی دو قهوه خانه ی کم رونق داده است. وسایل ارتباطی نوین نظیر رادیو و تلویزیون و اینترنت، کافی شاپ، کافی نت، سوپرمارکت ها و مغازه های مدرن جای آن قهوه خانه ها را گرفته است. هر چند ایرادات و انتقادات عمده و گاه به جایی در مورد عدم رعایت بهداشت در این مراکز و ضرر و زیان استعمال دخانیات و قلیان در این قهوه خانه صورت می گیرد، اما با این حال نباید از نظر دور داشت که زیان استفاده ی بیش از حد از تلویزیون و اینترنت هم کم نیست! ضمن آنکه دنیای مدرن امروزی، صحبت کردن، در کنار هم بودن، مشورت، همکاری و تعامل نزدیک و ارتباطات چهره به چهره را از ما گرفته و به جای آن تنهایی، گوشه گیری و دهها معضل و پدیده ی ناهنجار دیگر را پدید آورده است. قهوه خانه های سنتی شهر، اکثراً تخریب شده و متاسفانه در مورد حفظ و صیانت اصولی از این میراث معنوی و صنف خاطره انگیز که بی شک گوشه ای از تاریخ این سامان است اقدام جدی صورت
