اين در حالي است كه كارشناسان بر اين باورند كه با حذف سفرهاي غير ضروري و اضافي و مديريت عرضه و تقاضاي سفر ميتوان ۲۰ تا ۳۰ درصد از بار ترافيكي در كلانشهرها كاست. در اين ميان شهر تهران با ۱۷ ميليون سفر درون شهري بيشترين عارضه را دچار است. ابر شهر تهران با وسعت ۶۰۰ تا ۷۰۰ كيلومتر مربع داراي معابر و بزرگراههاي بسياري از شمال به جنوب و غرب به شرق و بالعكس است.
در اين كلانشهر ۴ ميليون خودرو وجود دارد كه تردد همزمان آنها همواره سبب افزايش بار ترافيكي و قفل شدن معابر در ساعات اوج ترافيك در اكثر معابر اصلي ميشود.
در اين ميان سفرهاي غيرضروري و اضافي نيز بر بار ترافيكي معابر ميافزايد به گونهاي كه بنا بر گفته كارشناسان در شهر تهران به طور متوسط روزانه ۱۷ ميليون سفر درون شهري انجام ميشود كه اين خود به نوعي عاملي است بر افزايش استفاده از خودروهاي شخصي و ازدحام در استفاده از وسايل حمل و نقل عمومي و به تبع آن افزايش ساير معضلات و مشكلات ترافيكي كه علاوه بر افزايش مصرف انرژي سبب هدر رفتن وقت و افزايش آلودگي هوا و آلودگي صوتي ميشود و بر سلامت روحي و رواني و جسمي شهروندان تأثير نامطلوبي بر جا ميگذارد و حتي مرگ تدريجي آنان را رقم ميزند.
تقاضاي سفر، يك گام جلوتر از برنامهها
در شهري همچون تهران با توجه به موقعيت ويژه آن به عنوان پايتخت علاوه بر جمعيت ساكن، جمعيت شناور زيادي در طول شبانهروز در حال تردد هستند كه گفته ميشود به طور متوسط ۵/۱۲ ميليون نفر در شهر روزانه حضور دارند. بخش زيادي از اين جمعيت به علت فعاليتهاي مختلف روزانه شغلي در شهر تهران به اشكال مختلف در حال تردد هستند. بر اين اساس گستردگي و جمعيت بالاي شهري سبب شده است تا حجم سفرها و لزوم انجام سفرها بسيار بيشتر از خدمات ارائه شده در شهري مانند تهران باشد برهمين اساس مديران شهري به دنبال ساخت معابر جديد و افزايش تعداد وسايل حمل و نقل عمومي هستند تا ترافيك شهري را روانتر كنند. درگوشه و كنار شهر به خصوص مراكز اصلي در تمام جهات اصلي جغرافيايي معابر جديد ساخته و به صورت شبكهاي به هم متصل ميشود تا بار ترافيكي را از معابر اصلي و پر ازدحام به ساير نقاط انتقال دهند.
استفاده از فضاهاي زير سطحي همچون ساخت تونل و توسعه خطوط مترو يا استفاده از فضاهاي بالا سطحي همچون پلهاي طبقاتي يكي از روشهاي متداول است هرچند اينگونه پروژهها هزينه بسيار بالايي را ميبلعند اما تا حدودي از بار ترافيكي ميكاهند.
با اين وجود مديران شهر با توجه به ميزان افزايش سفر نسبت به افزايش خطوط ويژه حمل و نقل عمومي اهتمام ورزيده و با ساخت مسيرهاي ويژه تردد وسايل نقليه عمومي سعي در مديريت ترافيك داشتهاند.
افزايش تعداد وسايل نقليه عمومي و اختصاص فضاهاي بيشتر به اينگونه وسايل تا حدودي سبب شده است تا سفرهاي درون شهر ساماندهي شود.
بهرغم به كارگيري روشهاي كارآمد براي سفرهاي درون شهري با توجه به افزايش جمعيت و اقبال عمومي استفاده از اينگونه اقدامات جوابگو نبوده و تقاضاي سفر همواره يك گام جلوتر از اقدامات خودنمايي ميكند.
انجام ۵۴ درصد سفرها با وسايل نقليه عمومي
مرتضي خشاييپور، معاون مطالعات و برنامهريزي سازمان حمل و نقل شهرداري تهران در اين رابطه با افزايش استفاده از وسايل حمل و نقل عمومي به «جوان» ميگويد:« در حال حاضر در شهر تهران حدود ۴ ميليون خودرو در حال تردد است كه در اوج ترافيكي ۷۰ درصد اين خودروها مورد استفاده قرار ميگيرد و از اين تعداد حدود ۳۷ درصد خودروها شخصي هستند و از مجموع ۱۷ ميليون سفر روزانه در شهر تهران ۵۴ درصد سفرها توسط وسايل نقليه عمومي همچون مترو، اتوبوس و تاكسي و ساير وسايل نقليه عمومي انجام ميشود.
اين كارشناس ترافيكي معتقد است در پنج سال گذشته تعداد خودروهاي شهر تهران ۶۵ تا ۷۰ درصد رشد داشته، اما به معابر شهري ۳۰ تا ۳۵ درصد افزوده شده است كه اين اقدامات نيز در سالهاي اخير صورت پذيرفته و اين در حالي است كه رشد خودروها همچنان از سرعت گسترش معابر پيشي گرفته است. با اين حال توسعه وسايل حمل و نقل عمومي نيز از روند رشد خوبي برخوردار بوده كه در اين زمينه ميتوان به رشد و توسعه شبكه مترو و اتوبوسهاي تندرو اشاره كرد.
فاصله دسترسي به شبكه حمل و نقل عمومي ۳۵۰ متر
يكي از راهكارهاي روان سازي ترافيك و حذف سفرهاي اضافي تكميل شبكه حمل و نقل عمومي است. در اين زمينه احداث معابر جديد، توسعه خطوط مترو، راهاندازي خطوط تاكسيراني و افزايش ايستگاههاي اتوبوسراني با هدف كاهش زمان دسترسي به يكي از وسايل نقليه عمومي مدنظر قرار گرفته است. در اين زمينه معاون مطالعات و برنامهريزي سازمان حمل و نقل شهرداري تهران ميگويد: در حال حاضر اين شبكه به صورتي تكميل شده است كه در ۹۳ درصد دسترسيها شهروندان با طي مسافت حدود ۳۵۰ متر ميتوانند به يكي از وسايل نقليه عمومي دسترسي پيدا كنند. در اين زمينه بايد با دو جابهجايي در شهر شهروندان قادر باشند به مقصد خود برسند كه اين امر نيازمند هماهنگي سيستم حمل و نقل عمومي است.
بر اين اساس حدود يكسالي است كه برنامهها و پروژههايي را با دانشگاه اميركبير در حال اجرا داريم كه اميدواريم نتايج آن به زودي عملياتي شود.
حذف سفرهاي اضافي، هماهنگي دستگاهها را ميطلبد
به گفته خشاييپور ساماندهي مديريت ترافيك براساس مديريت عرضه و تقاضاي سفر صورت ميگيرد كه دراين ميان شهرداري به تنهايي قادر نخواهد بود تا سفرهاي اضافي را ساماندهي و حذف كند. در اين زمينه ضمن فرهنگسازي ميطلبد كه دستگاههاي مختلف شهري اعم از دولتي و غير دولتي به گونهاي برنامهريزي كنند تا از توليد سفرهاي اضافي كاسته شود و در عوض شهروندان با اين برنامهريزيها و استفاده از دانش روز بتوانند امور غيرضروري را به صورت غيرحضوري به انجام برسانند.
در اين زمينه ميتوان به گام برداشتن براي مديريت تقاضا اشاره كرد كه باتوجه به رشد ترافيك شهري، هر اقدامي كه موجب كاهش تعداد سفرها در سيستم حمل و نقل شهري بشود اقدام مؤثري خواهد بود. توسعه و گسترش سامانههاي الكترونيك، يكپارچگي سازماني و دوركاري در بحث مديريت تقاضا مؤثر است و در بخش مديريت عرضه ميتوان به استفاده از حمل و نقل همگاني، اصلاح حمل و نقل شخصي، ساماندهي شبكه خياباني، ساماندهي حمل بار، ايجاد مقررات و قوانين و آموزش و فرهنگسازي اشاره كرد.
حركت امواج به جاي حركت شهروندان
همانگونه كه در بخش مديريت ترافيك اشاره شد حركت به سوي توسعه و گسترش سامانههاي الكترونيك ميتواند موجب كاهش سفر و حذف سفرهاي اضافي شود ولي در شهري همچون تهران بنا به دلايل متعدد زيرساختها براي اين بخش مهيا نبوده و بخشهاي فعال نيز جوابگوي خيل مراجعان نيستند. به علاوه آنكه كاربرها همچنان از لحاظ سختافزاري و نرمافزاري با مشكلات بسياري مواجه هستند كه مانع تحقق مديريت ترافيك به شكل صحيح ميشود.
بنابراين لازم است تا در كنار ساير اقدامات صورت گرفته براي روانسازي ترافيك، اقدامات لازم براي حذف سفرهاي اضافي به صورت هماهنگ مدنظر برنامهريزان ترافيكي و دستگاههاي شهري قرار گيرد و با حركت به سمت مديريت يكپارچه از ميزان سفرهاي زائد و اضافي كاسته شود و مسير براي مديريت صحيح ترافيك مهيا شود.
