رژيم بازرسي «پيمان منع جامع آزمايش هستهاي» (CTBT)، براي شناسايي هرگونه انفجار هستهاي انجام شده رو و زير زمين، زير آب يا در اتمسفر طراحي شده است. هدف رژيم بازرسي نظارت كردن بر كشورهاي پذيرنده «پيمان منع جامع آزمايش هستهاي» (CTBT) است كه همه انفجارهاي هستهاي در سياره را منع ميكند.
مأموريت اصلي كميسيون مقدماتي «سازمان پيمان منع جامع آزمايش هستهاي» (CTBTO) علاوه بر ترويج (CTBT)، ساختن و مراقبت كردن اين رژيم است كهاين امر از طريق معاهده لازمالاجراست.
رژيم بازرسي مركب است از مؤلفههاي ذيل:
۱)سيستم نظارت بينالمللي(IMS)
سيستم نظارت بينالمللي (IMS) مركب است از ۳۲۱ايستگاه نظارتي و ۱۶ آزمايشگاه ساخته شده در سرتاسر جهان. اين ۳۳۷ تأسيسات، سياره را براي هر نشاني از انفجار هستهاي نظارت و ديدهباني ميكنند.
الف)چهار تكنولوژي بازرسي
سيستم نظارت بينالمللي چهار روش اثبات تكميلي را در بهرهبرداري از اغلب تكنولوژيهاي مدرن موجود به كار ميگيرد. زلزلهنگاري، هيدروآكوستيك، پايگاههاي نظارت فرو صوتي به ترتيب زيرزميني، اقيانوسهاي بزرگ و اتمسفر.
ايستگاههاي راديواتمي يابنده خرده آثار راديواكتيو [پرتوزا] از انفجارهاي جوي يا نفوذ شده به وسيله انفجارهاي هستهاي زيرزميني يا زيرآبي هستند. آزمايشگاههاي راديواتمي بهايستگاههاي راديواتمي در تشخيص اين مواد راديواكتيو كمك ميكنند.
ب)تأسيسات سيستم نظارت بينالمللي
ايستگاهها و آزمايشگاههاي نظارت سيستم نظارت بينالمللي در ۸۹ كشور در سرتاسر جهان به كار گرفته خواهند شد. تأسيس آنها چالشهاي طراحي بيسابقهاي را در تاريخ كنترل تسليحات مطرح ميكنند. ايستگاههاي زيادي در مناطق دوردست و ارتباطناپذير جهان مستقر شدهاند. همه نيازهاي تكنيكي، ايستگاههاي نظارتي و آزمايشگاههاي راديو اتمي به وسيله نهادهاي محلي، تحت پيمانهايي با سازمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBTO) راهاندازي و مجاز شد.
هزينههاي ساختمان و اداره كردن تأسيسات (بهجز براي ايستگاههاي لرزهنگاري ضروري) توسط سازمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBTO) پرداخت ميشود.
خلاصهاي خوب از همه تأسيسات و مكانهايي كه آنها در سرتاسر كره زمين قرار داده شدهاند در شكل زير ديدهميشود.
نقشه استقرار تأسيسات سيستم نظارت بينالمللي بر آزمايشهاي هستهاي (۲۰۱۱)
۲)مركز دادههاي بينالمللي(IDC)
سيستم نظارت بينالمللي به وسيله يك مركز دادههاي بينالمللي (IDC) مستقر در اداره مركزي سازمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBTO) در وين اتريش پشتيباني ميشود. مركز دادههاي بينالمللي (IDC) فرآيندها و دادههاي ثبت شده درايستگاههاي نظارتي را تحليل مينمايد و دادههاي توليد شده به دولتهاي عضو براي ارزيابي و قضاوتهايشان اعلان و ارائه ميشود.
مركز دادههاي بينالمللي (IDC) به دولتهاي عضو در به عهده گرفتن وظايف بازرسيشان از طريق فراهم كردن و برپاسازي ظرفيت سرويسهاي لازم براي نظارت جهاني مؤثر كمك ميكند.
الف) پردازش دادهها
دادههاي وارد شده براي ثبت، مكانيابي كردن و تحليل وقايع، با تأكيد بر كشف انفجارهاي هستهاي به كار گرفته ميشوند.
دادهها به سرعت پردازش ميشوند، با اولين تحليل اتوماتيك –به سرعت- آنچه بولتن دادهها ناميده ميشود، ظرف دو ساعت منتشر ميشود. بولتن دادهها شامل ليستي خودكار از تحليلهاي لرزهنگاري صوتي وقايع و راديو اتمهاي كشف شده به وسيله ايستگاههاي نظارت است.
در تحليلها متعاقباً اين ليستها را بازبيني ميكنند. اين بازبيني براي آماده كردن كيفيت بولتنهاي آماده شده براي دولتهاي عضو پيمان است.
ب)مخابرهكردن دادهها به دولتهاي عضو
مركز دادههاي بينالمللي (IDC) دسترسي سيستم نظارت بينالمللي (IMS) را بر دادههاي خام امكانپذير ميكند و مركز دادههاي بينالمللي (IDC) بولتن دادهها را براي دولتهاي عضو در دسترس قرار ميدهد. اين فرآيند از ۲۱ فوريه ۲۰۰۰ آغاز شده است.
همچنين دفاتر امني تأسيس شدهاند براي اجازه دادن به دولتهاي عضو براي دسترسي بهاين دادهها و توليدات.
همچنين از كاربران معين شده توسط دولتهاي عضو حمايت گستردهاي ميشود. اين حمايت از طريق فراهمسازي يك بسته نرمافزاري استاندارد، دورههاي كارآموزي و كمكهاي فني صورت ميپذيرد.
۳)زيرساخت ارتباطات جهاني (GCI)
زيرساخت ارتباطات جهاني (GCI) دادههاي ضبط شده در سيستم نظارت بينالمللي (IMS) را به مركز دادههاي بينالمللي (IDC) ارسال ميكند. همچنين دادههاي خام و دادههاي بولتنها را از مركز دادههاي بينالمللي (IDC) به دولتهاي عضو ارسال ميكند.
زيرساخت ارتباطات جهاني (GCI) پوشش جهاني را تضمين ميكند. دادههاي رسيده و از طريق يك شبكه ۶ ماهوارهاي توزيع ميشود. ماهوارهها مخابرهها را به سه مقر فعاليت روي زمين تعيين مسير ميكنند و سپس دادهها به مركز دادههاي بينالمللي (IDC) به وسيله اتصالات زميني ارسال ميشوند.
۴)مشورت و توضيح
اگر يكي از دولتهاي عضو احساس كند كه دادههاي قطعياي را دال بر يك انفجار هستهاي جمعآوري كرده است، فرآيند مشورت و توضيح ميتواند به حل و روشن كردن قضيه كمك كند. اين فرآيند كه براي دولتهاي عضو بعد از ورود به پيمان الزامآور است، امكانپذير ميباشد، يك دولت اجازه دارد درخواست توضيح مستقيم از دولت ديگر يا از طريق كميته اجرايي بنمايد. دولتهاي عضو همچنين ميتوانند از مديركل سازمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBTO) درخواست اطلاعات كنند. يك دولت كه درخواستش رسيده است، ظرف ۴۸ ساعت اتفاقي كه پرسوجو كرده روشن ميشود.
۵)بازرسي در محل (OSI)
دولتها حق دارند بازرسي در محل (OSI) را قطع نظر از نتايج فرآيند مشورت و توضيح درخواست كنند. اينچنين بازرسيها براي ثابت كردن اينكه آيا يك انفجار هستهاي در تخطي از پيمان رخ داده است، انجام خواهد شد. آنها همچنين از حقايقي كه جمعآوري كردهاند، استفاده ميكنند كه اين حقايق ممكن است در تشخيص احتمالي نقض پيمان به كار برده شود. بازرسي در محل (OSI) تحت نظر آخرين مقررات بازرسي متعلق به پيمان انجام ميشود و فقط ميتواند به استناد به آن لازمالاجرا شود.
۶) اقدامات اعتمادسازي
براساس اختيار، دبيرخانه فني سازمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBTO) در مورد هر انفجار هستهاي با به كارگيري ۳۰۰ تن تيانتي (T N T) يا معادل انفجار بيش از اين ميزان تيانتي (T N T) منفجر شده را در سرزمين دولتهاي عضو به اطلاعشان ميرساند. اين آگاهسازي به دو دليل مفيد است: اول براي همه، آنها براي تشخيص هر گونه سوءتعبير احتمالي در دادههاي بازرسي همكاري ميكنند در شرايطي كه براي مثال يك انفجار مينگذاري بزرگ انديشه مقدماتي براي يك انفجار اتميبودن نيست. ثانياً، آنها در آزمايش و ميزانسازي دقيق شبكه سيستم نظارت بينالملل (IMS) مساعدت ميكنند.
لازم به ذكر است دكتر دالمن، رئيس گروه متخصصان دانشمند بود كه جزئيات رژيم بازرسي را قبل و طي مذاكرات پيمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBT) بهوجود آورد و رئيس كارگروه بازرسي سازمان پيمان منع جامع آزمايشهاي هستهاي (CTBTO) از ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۶ بود.
ابعاد تحميلي معاهده
در خصوص ماهيت اين معاهده قابل ذكر است كه شكل معاهده مزبور چندان مطول و گسترده نيست اما با نگاهي به محتواي آن متوجه وجود بندهايي ميشويم كه عملاً به نظر ميرسد ميتواند منبع اعمال نظر و اعمال فشار كشورهاي قدرتمند (دارا) و كشورهايي شود كه در راه دارا شدن فناوري هستهاي گام بر ميدارند:
۱- تيم بازرسي داراي مصونيت فوقالعاده بوده و چنانچه در كشور ميزبان مرتكب هرگونه تخلف و جرم از قبيل جاسوسي و سوءاستفاده از مصونيتهاي خود شوند، كشور پذيرنده هيچگونه صلاحيتي براي بازجويي از آنها ندارد و در واقع تيم بازرسي از صلاحيت قضايي كشور پذيرنده خارج است.
كشور ميزبان تنها ميتواند مراتب را به دبيركل سازمان گزارش كند و سازمان صلاحيت بررسي موضوع را دارد. در صورتي كه جرم بازرس (از قبيل تجاوز، قتل، سوءاستفاده و. . . ) محرز شود، دبيركل سازمان فقط ميتواند عدم تكرار مسئله را به بازرس هشدار دهد. در نتيجه از كشور ميزبان سلب صلاحيت قضايي شده است. به موجب معاهده، بازرسان حتي سالها پس از بازگشت به كشور خود، از حيث مأموريتهاي بازرسي خود مصونيت دارند.
۲- تيم بازرسي در انجام مأموريتهاي بازرسي خود براي دسترسي بههر نقطه كشور محل مأموريت، حتي كاخ رياست جمهوري از آزادي كامل برخوردارند. بازرسان با استفاده از اصل دخالت نامحدود كه در معاهده پيشبيني شده، از آزادي تام و مطلق برخوردارند.
براساس مفاد معاهده، تيم بازرسي بايد مأموريتش را با حداقل شيوه دخالتآميز ممكن از سوي دولت پذيرنده آغاز كند و سپس در صورتي كه لازم ديده شود، براي جمعآوري اطلاعات لازم به شيوه دخالتآميز بيشتري مبادرت خواهد ورزيد. دراينجا بايد دقت شود كه
- حداقل شيوه دخالت از سوي دولت پذيرنده يعني چه؟ واژه حداقل را چگونه ميتوان اندازه گرفت؟
- محدوده مجاز براي دخالت بيشتر تا كجاست؟
۳- سيستم ارتباطي بازرسان با مقر خود نيز به شيوه رمزگذاري است كه كشف آن و پي بردن به فعاليتهاي غيرمجاز آنها براي كشور ميزبان سهل نخواهد بود.
۴- كشورهاي توسعه يافته از طريق قواعد و شبيهسازي قادر خواهند بود به آزمايشات هستهاي خود ادامه دهند ولي كشورهايي كه فاقد تكنولوژي اوليه بوده و در رديف ندارها قرار دارند، براي هميشه در همان طبقه ندارها باقي خواهند ماند. دراين خصوص قابل ذكر است كه در مقوله سلاحهاي هستهاي بحث داشتن يا نداشتن، يك موضوع پرستيژي براي ارتقاي همگونگي جامعه و تقويت روحيه ملت است. احتمال كاربرد سلاحهاي هستهاي توسط هند و پاكستان صفر است اما تغيير طبقه اين دو كشور از ندارها به داراها و عقب نماندن آنها از يكديگر در اين مسابقه جهت كسب پرستيژ و همگون ساختن روحيه جامعه و ارتقاي مشروعيت دولتهاي هند و پاكستان ضروري تشخيص داده شده است.
۵- نكته ديگر تبعيضآميز بودن معاهده به لحاظ استقرار دستگاههاي نظارت در كشورهاي مختلف است. در حالي كه يكي از مجهزترين سيستمهاي لرزهنگاري در چاران مستقر شده و حتي در مرحله دوم ارتقا يافته، قرار است در اسرائيل دو دستگاه فرعي اين سيستم نصب شود.
۶- يك نكته مهم ديگر آن است كه مواد ۱۴ و ۱۵ معاهده، صريحاً اعلام ميدارد كه اين معاهده تحفظناپذير است يعني كشورها در هنگام امضاي معاهده برخلاف ساير معاهدات بينالمللي حق اعلام شرط تحفظ ندارند.
با نگاهي به موارد فوق ميتوان دريافت انتخاب واژههاي اين معاهده دقيق بوده و نشان ميدهد كه اين رژيم تحميلي را امريكاييها و انگليسيها تنظيم كردهاند.
جمهوري اسلاميايران و پيمان
معاهده در سال ۱۹۹۶، در معرض امضاي كشورها قرار گرفت. شرط نافذ شدن اين معاهده، امضا و تصويب پارلماني آن توسط ۴۴ كشور داراي توان هستهاي است. از سال ۱۹۹۶ تاكنون تنها ۳۳ كشور آن را امضا كردهاند كه دستگاه ديپلماسي وقت ايران در همان زمان، به صورتي شتابان اقدام به امضاي معاهده كرد. در مقابل امريكاييها با كش دادن فرايند تصميم و با استفاده از بهانه واقعه ۱۱ سپتامبر در سال ۲۰۰۱ سرانجام از زير بار تعهدات آن شانه خالي كردند و كنگره امريكا اين معاهده را رد كرد.
اين در حالي است كه در مقابل دستگاه ديپلماسي جمهوري اسلامي ايران بر اساس حسن ظن نسبت به همكاريهاي بينالمللي (اين حسن ظن در دوره اصلاحطلبان به گونهاي تبديل به خوشبيني افراطي شده بود) واقعاً در جهت شفافسازي رفتار كرده و در جهت تثبيت رژيمهاي كنترل تسليحات و صلح و امنيت بينالمللي گامي اساسي برداشته است.
در حال حاضر بدون ترديد، ايران با باز تنظيم انحرافات سياستگذاري دوران اصلاحات به دركي درست از حقوق هستهاي و بينالمللي خود نائل آمده و ضمن آنكه به گونهاي عزتمندانه در جهت تحقق آن گام برميدارد، عملاً در جهت استقرار رژيم عادلانه امنيتي جامعه بينالمللي و فعالسازي ظرفيتهاي قوانين بينالمللي براي نظارت بيتبعيض بر همه اعضا همكاري فعالانهاي با جامعه بينالملل دارد.
بديهي است، ايران ميتواند به عنوان الگويي بيبديل براي ساير كشورها در جهت استفاده صلحآميز از انرژي هستهاي و رعايت قواعد بينالمللي در جهت صلح و امنيت نظام بينالملل شناسايي شود؛ چنانكه دكتر ابومحمد عسگرخاني در بسياري از اجلاسهاي اعراب براي دستيابي به انرژي هستهاي طي نكتهاي مهم بدانها اشاره ميكند. وي معتقد است «اگر شما [اعراب] امروز ميتوانيد در اين رابطه به بحث بنشينيد و در رابطه با آن گفتوگو و آيندهانديشي كنيد، اين را مرهون تلاشهايايران در جهت حفظ و كسب حقوق خودش هستيد.»
براين اساس ميتوانيم بگوييم كه حقوق امروزِ بينالمللي جمهوري اسلاميايران در رابطه با دستيابي به انرژي صلحآميز هستهاي، در پيوند با استيفاي حقوق حقه فرداي ساير ملل قرار گرفته و در مسير جديد بهرهگيري همه ملتهاي استقلال جهان از دستاوردهاي صلحآميز علوم هستهاي، ايران نقش پيشرو و جادهصافكن را بازي ميكند.
