خراسان: همچنين مرکز مطالعات و پژوهش هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه هم در تحقيقات خود به اين نتيجه رسيده اند که جمعيت ايران و کشورهاي همسايه آن در ۵۰سال آينده به سن سالخوردگي پيش مي رود.
تغييرات جمعيتي و ساختار سني کشور مويد اين رخداد است که جمعيت کشور ميل به سوي سالمندي دارد و هم اکنون ۵ميليون نفر از جمعيت کشور را که حدود 7.3 دهم جمعيت فعلي هستند سالمندان تشکيل مي دهند.
به هر حال گريزي از اين تغييرات جمعيتي نيست و جمعيت کشور کم کم روندي به سوي سالمندي دارد. در واقع لشکر سالمندان از راه مي رسند و بايد دولت و مردم خود را براي ارائه خدمات مناسب به آن ها آماده کنند.
تغيير در ساختار جمعيت
بر اساس تعريف سازمان جهاني بهداشت، افرادي که ۶۰سال و بالاتر از آن سن دارند، سالمند محسوب مي شوند.
بلادي موسوي کارشناس ارشد جمعيت شناسي مرکز آمار ايران ضمن تاييد مطلب فوق به ما مي گويد: سالمندي را از چند منظر مي توانيم بررسي کنيم گروهي که مشغول به کار هستند که سن فعاليت را از ۱۵سالگي تا ۶۴سالگي عنوان مي کنند اما گروهي که از ۶۴سال به بعد هم فعاليت مي کنند سالمند و خارج از سن فعاليت هستند و در کنار آن ها افراد سالمندي که ديگر فعال نيستند و نياز به دريافت خدمات از قبيل حقوق بازنشستگي، ارائه خدمات درماني در هنگام بيماري و توجه به سلامت جسمي و رواني دارند و در واقع بايد گفت سالمندان جزو گروه خدمات پذير هستند.
بلادي موسوي يادآور مي شود: در ۳دهه انقلاب مواليد تقريبا ۲برابر دهه قبل از انقلاب است لذا اين افزايش جمعيت در دوره هاي متفاوت از کودکي، نوجواني، جواني، ميان سالي، سالمندي و سالخوردگي نيازها و خدمات متنوع و متعددي را تقاضا مي کنند.
وي مي افزايد: وقتي اين ميزان جمعيت وارد سن ۶۴سالگي بشوند قطعا کشورمان رو به سالمندي مي رود لذا وقتي کشوري جمعيت اش بيش از ۱۲تا۱۳ درصد بالاي ۶۴سال شود آن کشور سالمند محسوب مي شود که قطعا تا ۴۰سال ديگر ايران هم در رديف کشورهاي سالمند جهان قرار مي گيرد.
نادر مطيع حق شناس عضو هيئت علمي مرکز مطالعات و پژوهش هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه در اين باره به گزارشگر ما مي گويد: روند تحولات جمعيتي کشورمان نشان مي دهد که تغييرات عمده اي در ساختار سني جمعيت کشور را تجربه خواهيم کرد.
وي مي افزايد: ميزان باروري و رشد آن به سمت پايين و ثابت ميل کرده است بر اساس مطالعات انجام شده وضعيت باروري در کشور نيز تغيير يافته است و مهم ترين عامل در تغييرات جمعيتي که تاثير آن از مرگ و مير و مهاجرت در ساختار تغييراتي جمعيت محسوس تر است تغييرات در زاد و ولد و باروري است و بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد که ميزان جمعيت کشور ما در سناريوهاي مختلف، نوسانات خاصي را خواهد داشت به عنوان مثال ميزان کل باروري در سال ۸۵ حدود ۹۶درصد در نظر گرفته شد و اين ميزان باروري در سال ۱۴۲۵ به ۳۵درصد خواهد رسيد و پيش بيني مي شود که در اين سال جمعيت کشور به ۸۴ميليون و ۳۰۰هزار نفر برسد که اين ميزان افزايش جمعيت نشانگر کاهش نرخ رشد جمعيت کشور است.
افزايش زنان سالمند
نسبت سالمندان در مناطق روستايي بيشتر از مناطق شهري است که علت آن مهاجرت جمعيت جوان روستايي به شهرهاست و پيش بيني جمعيت سالمند کشور نشان مي دهد که در تمام استان هاي کشور جمعيت سالمندان طي ۱۵سال پيش بيني شده (۱۴۰۰-۱۳۸۵) همواره افزايش خواهد يافت.
بر اساس گزارش مرکز آمار ايران افزايش جمعيت سالمندان در مناطق روستايي کشور متفاوت از مناطق شهري بوده، به طوري که اين جمعيت از يک ميليون نفر در سال ۱۳۵۵ به 1.8ميليون نفر در سال ۱۳۷۵ در شهرها رسيده است.
همچنين جمعيت سالمندان مرد بين سال هاي ۸۵تا۹۰ در بيشتر استان ها از زنان سالمند افزون تر بوده است اما در سال هاي ۱۳۹۰تا۱۴۰۰ تعداد زنان سالمند در تمام استان ها بيشتر از مردان سالمند خواهد بود که حاکي از زنانه شدن جمعيت سالمند در سال هاي آينده است.
روند سالخوردگي و نسبت جمعيت ۶۵ساله و بيشتر به کل جمعيت کشور در سال هاي مختلف و در استان ها به طور تقريبي الگوي يکساني خواهند داشت اما طبق تعريف سازمان ملل در سال ۸۵ اين ميزان براي تمام استان ها ۷درصد اعلام شد اما براي استان گيلان و خراسان جنوبي بيش از اين درصد سالمند بود و ۷استان ديگر از استان هاي کشور در سال هاي آينده به سن سالمندي بيش از ۷درصد خواهند رسيد.
بر اساس نتايج آخرين سرشماري در کشور، هم اکنون 5.19 درصد جمعيت کشور را افراد ۶۵سال به بالا تشکيل داده که اين ميزان براي مردان 5.38 و زنان 4.99درصد است.
بر اساس اين گزارش، استان هاي گيلان با 7.30، خراسان جنوبي با 7.03 و مرکزي با 6.86 در مرتبه هاي اول تا سوم از نظر بيشترين تعداد جمعيت سالخورده قرار دارند.
همچنين استان سيستان و بلوچستان با 2.95 درصد داراي کمترين جمعيت سالخورده در کشور است.
بر اساس گزارش جمعيت براي سال ۲۰۱۰ ميلادي، هم اکنون ۸درصد جمعيت جهان سالخورده است که اين ميزان در کشورهاي در حال توسعه ۶درصد و در کشورهاي توسعه يافته ۱۶درصد گزارش شده است.
رشد جهاني سالمندي
بر اساس برآوردهاي انجام شده بيش از ۶۰درصد سالمندان دنيا در کشورهاي در حال توسعه زندگي مي کنند که اين تعداد تا سال ۲۰۵۰ به ۸۰درصد خواهد رسيد که ايران هم از اين مسئله مستثنا نخواهد بود و جمعيت شناسان تاکيد مي کنند طي ۴۰سال آينده يک چهارم جمعيت ايران را سالمندان تشکيل ميدهند حال اين سوال مطرح مي شود که متوليان بهداشت و درمان که به اين امر واقف هستند چگونه به اين پديده خواهند پرداخت؟
دکتر پريسا طاهري رئيس اداره سالمندان وزارت بهداشت و درمان در مورد روند صعودي سالمندي در کشورمان به خراسان مي گويد: در تمام دنيا جمعيت سالمندان در حال رشد است. طبق بررسي هاي انجام شده از سال ۱۹۸۰ تاکنون، جمعيت ۶۰سال و بالاتر ۲برابر شده و پيش بيني شده در سال ۲۰۵۰ جمعيت ۸۰ ساله ها ۴برابر شود.
وي مي افزايد: براي اولين بار در تاريخ زندگي بشر پيش بيني شده جمعيت ۶۵ سال و بالاتر طي ۵ سال آينده بيشتر از کودکان زير ۵ سال خواهد بود.
دکتر طاهري يادآور مي شود: در حال حاضر بيش از ۵ ميليون سالمند در ايران وجود دارد که در واقع بيش از ۷ درصد جمعيت کشورمان سالمند هستند، پيش بيني مي شود تا سال ۱۴۳۰،سالمندان ۲۱ تا ۲۵ درصد جمعيت کشور را به خود اختصاص دهند که در واقع مي توان گفت در ۴۰ سال آينده، تقريبا يک چهارم جمعيت ايران سالمند خواهند بود.
رئيس اداره سالمندان وزارت بهداشت و درمان به تفاوت سالمند و سالخورده مي پردازد و مي گويد: از سن ۶۰ سال به بعد افراد سالمند تلقي مي شوند و سالخورده به فردي اطلاق مي شود که به مرز ۸۰ سالگي رسيده باشد.
نبايد صبر کنيم که افراد به دوره سالمندي برسند تا به آن ها خدمات ارائه دهيم يا راهکارهاي پيش گيرانه را براي آن ها اعمال کنيم که جلوگيري از عوارضي شود که در دوران سالمندي اتفاق مي افتد در واقع بايد قبل از دوره سالمندي افراد به گونه اي زندگي کنند تا سالمنديشان همراه با توانمندي باشد.
برنامه ريزي اصولي
با توجه به چنين آماري آيا مسئولان ارائه خدمات بهداشتي و درماني را در دستور کار خود دارند؟
بلادي موسوي کارشناس ارشد جمعيت شناسي مرکز آمار ايران نيز در اين باره چنين مي گويد: در حال حاضر جمعيت کشورمان جوان و فعال است اگر بتوانيم براي اين جمعيت جوان برنامه ريزي کنيم و به آن ها خدمات بدهيم که از آگاهي و هوش بالاتر برخوردار شوند و از نظر فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي توانمند باشند قطعا مي توانيم سالمند توانمند و سالمي داشته باشيم اگر به زندگي و شرايط جواني توجه نشود سالمندي با مشکلات همراه است و آسيب پذيري در آن ها بيشتر مي شود پس بايد در کنار وضعيت حال، آينده را هم ببينيم و با برنامه ريزي هاي اصولي اقدامات لازم را براي سالمندان بکنيم.
نادر مطيع حق شناس عضو هيئت علمي مرکز مطالعات و پژوهش هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه نيز در اين باره مي گويد: رشد سالمندي و يا رشد جواني جمعيت نيازمند سياست هاي جديد و به روز است و در کنار اين سياست ها بايد زيرساخت ها هم ديده شود.
وي مي افزايد: در برنامه هايي که براي ساختار جوان لحاظ مي کنيم بايد ساختار سالمندي را هم در آن ببينيم. بازنشستگي، تامين اجتماعي، خدمات و سيستم هاي پزشکي براي مراقبت هاي پزشکي از همان جواني براي گروه سالمندان لحاظ شود از بعد اجتماعي هم بايد خدمات و امکانات در نظر گرفته و امکانات رفاهي از همه ابعاد براي اين گروه در برنامه ها ديده شود.
دکتر پريسا طاهري رئيس اداره سالمندان وزارت بهداشت و درمان از برنامه هايي که در دست اجراست براي سالمندان خبر مي دهد و مي گويد: در حال حاضر چند برنامه کلان توسط وزارت بهداشت و درمان براي ارائه خدمات به سالمندان در دست اجراست.
وي مي افزايد: نهايي شدن سند ملي ارتقاي سلامت و منزلت سالمندان ايراني که جزو برنامه هاي اصلي اين وزارت خانه است آماده مي باشد و به تاييد شوراي ملي سلامت رسيده تا اصلاحات ضروري در آن انجام شود و بعد از گذراندن مراحل قانوني براي اجرا ابلاغ شود.
وي مي افزايد: در اين سند مديريت و هماهنگي هاي بين بخشي براي نهادها و سازمان هايي که به طور مستقيم تحت پوشش وزارت بهداشت نيستند پيش بيني و وظايفي براي ارائه خدمات به سالمندان مثل بيمه تعريف شده است.
دکتر طاهري يادآور مي شود: بررسي وضعيت سالمندان از ديگر مواردي است که به عنوان يک اولويت مورد توجه قرار گرفته و به تمام دانشگاه هاي علوم پزشکي کشور ابلاغ شده است که مراقبت از سالمندان، درمان بيماري هاي شايع آن ها و همچنين آموزش و تغذيه سالم سالمندان را در دستور کار قرار دهند.
رئيس اداره سالمندان وزارت بهداشت و درمان تاکيد مي کند: در کنار برنامه هاي مذکور هر ساله برنامه هايي به برنامه هاي کلان افزوده مي شود که اين برنامه ها در درون برنامه پزشک خانواده قرار دارد.
تعطيلي جلسات شوراي ملي سالمندان
اما دکتر محسني بندپي عضو کميسيون بهداشت و درمان مجلس هشتم از نبود عزم جدي براي تشکيل جلسات شوراي ملي سالمندان بين متوليان خبر مي دهد و به خراسان مي گويد: قرار بود هر ۶ ماه يک بار جلسات شوراي ملي سالمندان تشکيل شود که متاسفانه نبود عزم جدي در مسئولان اجرايي براي تشکيل جلسات مربوط علت تشکيل نشدن اين جلسات است.
وي اظهار مي دارد: متاسفانه مسئولان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي به عنوان متولي برگزاري جلسات شوراي ملي سالمندان تمايل به برگزاري چنين جلساتي ندارند و به همين دليل با گذشت ۱۹ ماه از تشکيل آخرين جلسه شوراي ملي سالمندان هنوز جلسه اي براي بررسي اسناد تهيه شده از سوي بهزيستي و وزارت بهداشت تشکيل نشده است.
دکتر محسني بندپي موازي کاري هاي صورت گرفته بين وزارت بهداشت و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي را به ضرر جامعه سالمندي مي داند و مي گويد: بهتر است اين دو نهاد به جاي موازي کاري براي تدوين سند ملي سالمندان و اختلاف درباره تولي گري امور سالمندان به تشکيل کارگروهي مشترک اقدام کنند تا با کارگروهي مشترک، بتوانند سندي جامع و کارآمد را براي رفع مشکلات سالمندان تدوين کنند. اما شنيده مي شود که شوراي ملي سالمندان که در برنامه سوم توسعه به آن استناد شده است فعلا ملغي اعلام شده تا تصميم گيري ديگري در اين مورد گرفته شود.
سالمندي و توسعه
يکي از مهم ترين مولفه ها در توسعه اقتصادي، اجتماعي و... هر کشوري ساختار سني و جمعيتي آن است. سالمندي جمعيت چه تاثيري بر روند توسعه يک کشور دارد؟
نادر مطيع حق شناس عضو هيئت علمي مرکز مطالعات و پژوهش هاي جمعيتي آسيا و اقيانوسيه در اين باره مي گويد: يکي از مهم ترين متغيرهايي که در بحث جمعيتي مطرح است، شاخص هاي جمعيتي مي باشد که کارشناسان تاثير آن را به عنوان يک متغير در فرآيند توسعه در نظر مي گيرند. وي مي افزايد: بين توسعه کشورها و ظرفيت جمعيتي از لحاظ ساختار سني رابطه تعامل وجود دارد، هر چه نيروي محرکه و فعال بيشتر باشد بازدهي در ترکيب توسعه بيشتر است. اما مديريت نيروي فعال يک جامعه بسيار مهم است و هر چه اين جمعيت فعال بهتر مديريت شود به همان ميزان مي توان بهتر از ظرفيت اين جمعيت در توسعه کشور بهره گرفت.
وي تاکيد مي کند: اگر مديريت جمعيت لحاظ نشود هر چند نيروي فعال و کار هم زياد باشد قطعا بر توسعه تاثير ندارد.
اما دکتر پريسا طاهري رئيس اداره سالمندان وزارت بهداشت و درمان با بيان اين مطلب که سالمندان توانمند مي توانند نقش موثري بر توسعه کشور داشته باشند مي گويد: آن ها جزو ذخاير و گنجينه هاي گران قدر يک جامعه هستند که اگر توانمند و سالم باشند مي توانند الگوي مناسبي براي زندگي جوانان باشند.
وي مي افزايد: پديده سالمندي را بايد به عنوان يک واقعيت بپذيريم و متوليان بهداشت و درمان کشور هم از همين منظر به موضوع نگاه مي کنند چرا که سطح سلامت و ارائه خدمات بهداشتي ارتقا يافته و باعث افزايش طول عمر افراد جامعه شده است.
دکتر طاهري هم يادآور مي شود که پديده سالمندي را بايد از اين منظر بررسي کنيم که چقدر توانسته ايم سالمند توانمند تحويل جامعه بدهيم که اين مسئله نياز به برنامه هاي کلان دارد و تعامل وزارت بهداشت و درمان با ديگر ارگان ها را مي طلبد.
وي مي گويد: در حال حاضر بسياري از سالمندان در عرصه هاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و حتي سياسي فعاليت چشمگيري دارند و ايده هايي را ارائه مي کنند که نشانگر تجربيات آن هاست.
به هر حال پديده سالمندي را بايد به عنوان يک واقعيت در فرآيند توسعه يافتگي جوامع بپذيريم و براي آن برنامه ريزي کنيم تا سالمندان بتوانند از خدمات رفاهي و بهداشتي مناسبي بهره بگيرند و دغدغه هاي سالمندان را مي توان با برنامه ريزي هاي اصولي و مديريت درست به حداقل رساند.
