آنفلوآنزا يك عفونت حاد دستگاه تنفسي است كه به طور عمده بيني، گلو، برونشها و گاه ريهها را درگير ميكند. آنفلوآنزا از طريق نوعي ويروس به نام «ويروس آنفلوآنزا» ناشي ميشود كه ميتواند در انسان و نيز برخي جانوران مانند پرندگان، اسب و خوك ايجاد بيماري نمايد. اين بيماري بسيار شايع است به طوري که سالانه حدود ۵ تا ۲۰ درصد افراد جامعه به آن مبتلا ميشوند. آنفلوآنزا يک بيماري خود محدود شونده است يعني حتي اگر بيمار هيچگونه درماني هم نگيرد در اغلب موارد خود به خود بعد از چند روز بهبود مييابد، ولي اين بيماري از اين جهت اهميت دارد که ميتواند به علت انتشار ساده و ماهيت مسري شديدي که دارد سريعاً در جامعه همهگير ميشود. در گفتوگويي با دکتر عليرضا ابيانه، متخصص گوش، حلق و بيني اين بيماري و راههاي انتقال جلوگيري و درمان را مورد بررسي قرار داديم.
بهتر است بهعنوان سؤال اول ما را با چگونگي ابتلا به آنفلوآنزا آشنا کنيد.
از آنجا که آنفلوآنزا يک عفونت دستگاه تنفسي است، ويروسهاي آن در قطرات تنفسي بيماران مبتلا وجود دارد. انتشار ويروسها از فرد به فرد است و ميتواند به صورت مستقيم يا غير مستقيم باشد. در انتقال مستقيم قطرات ريز ترشحات تنفسي كه حين عطسه، سرفه يا حرف زدن از بيني و گلوي بيمار در هوا پراكنده ميشود، به سيستم تنفسي شخص سالم وارد شده و ايجاد بيماري مينمايد. براي انتقال اين قطرات تماس نزديك (حداكثر ۱ تا ۵/۱ متر) لازم است. در انتقال غير مستقيم، ابتدا دست در اثر تماس با قطرات تنفسي فرد بيمار يا سطوح و اشياي آلوده به ويروس آلوده شده و سپس تماس دست آلوده با چشم، دهان يا بيني ويروسها را به دستگاه تنفسي شخص سالم منتقل ميكند. بيماري از يك روز قبل از بروز علائم تا هفت روز پس از شروع علائم قابل انتقال به ديگران است. اين امر به اين معني است که شما ميتوانيد فردي را قبل از آنکه بيماري در شما ايجاد شده باشد مبتلا كنيد. كودكان به ويژه كودكان خردسال ميتوانند به مدت طولانيتري مسري باشند.
ويروس آنفلوآنزا ميتواند در شرايط سرد و رطوبت كم ساعتها زنده بماند. مثلاً روي دستها تا هشت ساعت و روي سطوح صاف مانند پلاستيك و سطوح فلزي تا ۲۴ ساعت قابل انتقال است.
با توجه به فصل زمستان و شيوع آنفلوآنزاي فصلي بفرماييد که اين نوع آنفلوآنزا با چه علائمي همراه است؟
آنفلوآنزاي فصلي معمولاً پس از يك دوره نهفتگي يك تا سه روزه علامتدار ميشود، يعني علائم بيماري يك تا سه روز پس از ورود ويروسها به سيستم تنفسي آغاز ميگردد. به طور كلي طيف علائم باليني آنفلوآنزا ميتواند از يك بيماري خفيف شبيه سرماخوردگي بدون تب تا علائم شاخص آنفلوآنزا متفاوت باشد. علائم کلاسيک آنفلوآنزا شامل تب، احساس سرما، سردرد، خستگي مفرط، سرفه بدون خلط، گلودرد، آبريزش بيني، درد عضلاني (به خصوص ساق پا و کمر)، سوزش و آبريزش چشم و علائم گوارشي مانند تهوع، استفراغ و اسهال است. تب و علائم عمومي به طور معمول ۳ تا ۸ روز ادامه يافته و به تدريج كاهش مييابد، با اين حال سرفه و احساس كسالت ممكن است تا دو هفته طول بكشد.
آنفلوآنزاي فصلي با سرماخوردگي چه تفاوتي دارد؟
سرماخوردگي يک بيماري کاملاً متفاوت از آنفلوآنزاست و در اثر دسته ديگري از ويروسها که شايعترين آنها «راينو ويروس» نام دارد حاصل ميشود. سرماخوردگي در آغاز معمولاً با احساس تحريک و يک حالت سوزش در بيني تظاهر پيدا ميکند و به دنبال آن عطسه و آبريزش بيني رخ ميدهد. با پيشرفت بيماري انسداد بيني بيشتر ميشود و ممکن است ترشحات بيني حالت چرکي پيدا کند. در خلال دو روز اول سرماخوردگي سردرد يک علامت شايع است. گلودرد از شکايات مشخصه بيماري سرماخوردگي محسوب نميشود. علائم سرماخوردگي در اغلب موارد خود به خود در عرض چهار پنج روز برطرف ميشود و بيني در عرض شش هفت روز حالت طبيعي خود را باز مييابد.
آنفلوآنزا و سرماخوردگي هر دو از بيماريهاي ويروسي دستگاه تنفسي هستند و طبيعتاً وجوه مشترک زيادي با هم دارند. مثلاً هر دو آنها از طريق قطرات تنفسي انتشار مييابند و هر دو علائم تقريباً مشابهي دارند. البته تفاوتهايي وجود دارد که ميتوان بر اساس آنها اين دو بيماري را از هم تشخيص داد. به عنوان مثال آنفلوآنزا تب بالا ايجاد ميکند و در مقابل سرماخوردگي تب خفيفي را سبب ميشود، دردهاي عضلاني و حملات لرز در آنفلوآنزا رخ ميدهد اما در سرماخوردگي چنين علائمي در حد شديد وجود ندارد، سرماخوردگي سبب آب ريزش بيني ميشود در حالي که شروع آنفلوآنزا معمولاً با احساس خشکي در بيني و گلو همراه است و همچنين علائم گوارشي در سرماخوردگي نادر ميباشد.
درمان آنفلوآنزاي فصلي چگونه است؟
همانطور که ذکر شد آنفلوآنزا يک بيماري ويروسي است. متأسفانه تا کنون هيچ داروي مؤثري عليه ويروسها يافت نشده است. اما موارد زير ميتواند در اين راستا بسيار مؤثر باشد:
استراحت: مبارزه با عفونت احتياج به انرژي زيادي دارد. بدن ما موقع استراحت انرژي کمتري مصرف ميکند و ميتواند آن را صرف مقابله با ويروسها نمايد. مهمترين توصيه براي درمان آنفلوآنزا اين است که در رختخواب بمانيد و استراحت کنيد تا وقتي که درجه حرارت بدن شما طبيعي شود و به مدت ۴۸ ساعت طبيعي باقي بماند.
مصرف مايعات فراوان: تب بالا در آنفلوآنزا باعث از دست رفتن مقادير فراواني از آب بدن شده که به نوبه خود ميتواند باعث بروز دهيدراتاسيون (بحران کم آبي بدن) و هايپر ترمي (تب بحراني) شود. به بيماران توصيه ميشود که روزانه حداقل هشت ليوان آب بنوشند. نوشيدن بيشتر مايعات ديگر مثل آب ميوه، چاي و نوشيدنيهاي غير گازدار نيز به پيشگيري از دهيدراتاسيون و هايپرترمي كمك ميكند.
رژيم غذايي منظم: بيماران مبتلا به آنفلوآنزا عموماً دچار کاهش اشتها هستند. اگر مطلقاً ميلي به غذا نداريد، حداقل وعدههاي غذايي كوچك حاوي مواد نشاستهاي بدون ادويه (نان سوخاري، برنج، پوره، غلات پخته شده، سيب زميني پخته و...) مصرف نماييد.
غرغره آب نمك يا چاي غليظ ميتواند در کنترل گلودرد کمک کننده باشد. شستوشوي بيني با سرم گرفتگي بيني را کاهش ميدهد. براي افزايش رطوبت هوا از يك دستگاه بخور خشك استفاده نماييد. رطوبت كمك ميكند تا ترشحات ريه رقيق گردد و راحتتر تخليه شود. درون دستگاه بخور دارو نگذاريد زيرا كمكي به درمان نميكند. دستگاه را روزانه تميز كنيد.
جهت جلوگيري از سرايت بيماري به ديگران، دستان خود را مرتباً بشوييد. روي عضلاتي كه دچار درد هستند كمپرس گرم يا صفحه گرم كننده بگذاريد. دماي اتاق را در حدي گرم نگه داريد که از لرز کردن شما ممانعت کند. از گرماي بيش از حد بپرهيزيد. در صورت وجود درد عضلاني و احساس کوفتگي شديد ميتوان از آسپيرين يا ساير داروهاي ضد درد استفاده نمود. البته نکته مهمي که بايد به آن توجه کرد اين است که مصرف آسپيرين در کودکان و افراد زير ۱۶ سال ميتواند باعث نوعي آسيب کبدي و التهاب مغزي به نام «سندرم ري» شده بنابراين بايد اکيداً از مصرف آن اجتناب گردد.
هيچ دليلي براي مصرف آنتي بيوتيک در يک آنفلوآنزاي عارضه دار نشده وجود ندارد.
ويتامين C تا چه حد در جلوگيري و درمان آنفلوآنزا مؤثر است؟
بعد از گذشت دهها سال، هنوز در مورد تأثير ويتامين C در کنترل يا پيشگيري از آنفلوآنزا اختلاف نظر وجود دارد. به هر حال، مصرف آبميوههاي تازه خالي از فايده نخواهد بود. تجربه ثابت کرده است که پرهيز از چربي، غذاهاي سرخ شده و ترشي ميتواند مفيد واقع شود.
آيا درمان سرماخوردگي هم مشابه درمان آنفلوآنزاست؟
سرماخوردگي هم يک بيماري ويروسي است بنابراين همانند آنفلوآنزا اساس درمان آن را حمايت از سيستم دفاعي بدن و کنترل دارويي علائم تشکيل ميدهد. از اين رو تمامي مواردي که در درمان آنفلوآنزا ذکر شد براي درمان سرماخوردگي هم مصداق دارد. البته تفاوتي که در اين زمينه وجود دارد اين است که سرماخوردگي ميتواند آبريزش بيني شديدتري ايجاد کند. در صورت وجود انسداد و آبريزش شديد بيني گاهي مصرف آنتي هيستامين در خلال روز اول بيماري سبب تخفيف علائم ميشود، اما داروهاي ضد احتقان (دکونژستان) خوراکي نظير ترکيبات افدرين بهبودي بخش نيستند. قطرههاي ضد احتقان بيني را ميتوان در موارد انسداد شديد بيني مصرف نمود، اما استفاده از آنها بايد به صورت محدود و کوتاه مدت (حداکثر چهار روز) باشد. برخي بيماران تمايل شديدي به ادامه دادن مصرف اين قطرهها براي مدتي بيش از مدت مورد نياز نشان ميدهند و با اين کار مخاط بيني خود را به مصرف آنها عادت ميدهند که نتيجه آن چيزي جز انسداد شديد بيني پس از قطع قطره نيست. برخي محققان بر اين باورند که شايد انسداد و آبريزش بيني در خلال مرحله حاد بيماري يک مکانيسم پيشگيرنده باشد و در نتيجه مصرف قطرههاي بيني ممکن است سبب گسترش بيشتر عفونت شود. از طرف ديگر تب و کوفتگي و درد عضلاني در سرماخوردگي خفيفتر از آنفلوآنزاست، بنابراين مصرف داروهاي تب بُر و ضد درد کمتر مناسبت پيدا ميکند.
اين باور که براي درمان آنفلوآنزا بايد هواي منزل به شدت گرم باشد تا چه حد علمي و منطقي است؟
گرماي بيش از حد محيط ميتواند از طرفي سبب افزايش تعريق شده و در نتيجه از دست رفتن آب بدن، دهيدراتاسيون و تب را تشديد نمايد و از طرف ديگر خود ميتواند باعث گرمازدگي شود. گرماي کم محيط نيز منجر به لرز کردن بيمار ميشود و از آنجا که لرز حرارت بدن بيمار را بالا ميبرد، تب وي را هم تشديد ميكند. بنابر اين بهترين دماي محيط براي بيمار حداقل دمايي است که بيمار در آن دما لرز نکند.
اگر آنفلوآنزاي فصلي درمان نشود چه عوارضي را به دنبال خواهد داشت؟
در صورتي که فرد مبتلا به آنفلوآنزا بيماري خود را جدي نگيرد، زمينه براي سوار شدن عفونتهاي باکتريايي (چرکي) روي التهاب ناشي از ويروس آنفلوآنزا مهيا ميشود. اين عفونت ثانويه ممکن است به صورت سينوزيت (چرکي شدن سينوسهاي اطراف بيني)، عفونت گوش مياني، برونشيت (عفونت مجاري هوايي داخل ريوي) و بعضاً پنوموني (ذاتالريه يا عفونت بافتهاي ريوي) تظاهر پيدا کند. اين عفونتها ممكن است خصوصاً در افرادي كه بيماري مزمن دارند يا افراد بالاي ۶۵ سال خطرناك باشد. آنفلوآنزاي درمان نشده علاوه بر عوارض چرکي داراي عوارض ديگري نيز است از جمله پنوموني ويروسي اوليه (بيماري خطرناکي است و تقريباً هميشه باعث مرگ ميشود)، التهاب عضلاني، عوارض ناشي از تب، و عوارض سيستم عصبي مركزي.
در صورت ابتلا بايد به پزشک مراجعه كرد؟
اغلب (۹۸درصد) بيماران مبتلا به آنفلوآنزا بدون نياز به مراقبت طبي يا مداخله ويژه بهبود مييابند. طبيعي است که در اين موارد انجام توصيههاي فوقالذکر کافي بوده و نيازي به مراجعه به پزشک نيست. ولي بيماران عزيز توجه داشته باشند که درصورت وجود هر يک از موارد زير بايد سريعاً به پزشک مراجعه كنند: تب بالاي ۵/۳۸ درجه به مدت بيش از سه روز، تنگي نفس يا دشواري تنفس (تنفس تند و سطحي همراه با تقلا)، احساس درد يا فشار در ناحيه سينه يا شكم، گيجي يا كاهش سطح هوشياري و تهوع، استفراغ شديد و مداوم. در كودكان مبتلا به آنفلوآنزا نيز بروز هريك از علائم زير نيازمند مراجعه فوري به پزشك است: تنگي نفس يا دشواري تنفس، كبود شدن لبها، عدم توانايي نوشيدن آب به مقدار كافي، خواب آلودگي غيرطبيعي يا عدم توجه و واكنش طبيعي به محيط اطراف، بيقراري شديد، عود علائم همراه با تب و تشديد سرفه به دنبال بهبود اوليه علائم و تب همراه با دانههاي پوستي.
در مورد واکسن و بهترين زمان تزريق آن توضيح دهيد.
در حال حاضر در ايران واکسن موجود به صورت تزريقي و تهيه شده از ويروس کشته شده آنفلوآنزاست. اين نوع واکسن براي افراد بالاي شش ماه اعم از افراد سالم و افراد داراي بيماريهاي مزمن قابل تجويز است. نوع ديگري از واکسن آنفلوآنزا به صورت اسپري در بازار جهاني عرضه شده است که از ويروس ضعيف شده آنفلوآنزا تهيه ميشود و ميتوان آن را براي افراد سالم بين ۵ تا ۴۹ سال غير از زنان باردار تجويز كرد. تأثير واکسن پس از دو هفته از زمان دريافت آن و از طريق ايجاد آنتيبادي ضد ويروس آنفلوآنزا در بدن ايجاد ميشود. ماههاي مهر و آبان بهترين زمان براي دريافت واکسن است که البته در ماههاي پس از آن نيز تجويز واکسن به علت احتمال بروز آنفلوآنزا از مهرماه تا ارديبهشت ماه مؤثر واقع ميشود.
آيا همه افراد جامعه ميتوانند واکسن آنفلوآنزا بزنند؟
خير. واکسن آنفلوآنزا در افرادي که حساسيت شديد به تخم مرغ دارند، افرادي که در گذشته واکنش شديدي به واکسن آنفلوآنزا نشان دادهاند، کساني که در گذشته سابقه بروز سندرم گيلن باره را پس از شش هفته از دريافت واکسن آنفلوآنزا داشتهاند، کودکان زير شش ماه و در بيماران تب دار ممنوع است. البته بيماران تب دار پس از فروکش کردن بيماري مولد تب ميتوانند واکسن را دريافت نمايند.
چه توصيههايي براي بيماران مبتلا به آنفلوآنزا داريد؟
توصيهام در يک جمله به بيماران عزيز اين است که خوب بخوريد، خوب بنوشيد و خوب بخوابيد، تا خوب شويد و خوب بمانيد.
