وقوع رخدادهاي نادر در سال ۱۳۹۰، به تحولات فلسطين از جمله روز جهاني قدس اهميت ويژه بخشيده است. از جمله اين رخدادها ميتوان به خيزشهاي مردمي در خاورميانه و شمال آفريقا، شكلگيري جنبش اعتراضي بيسابقه در فلسطين اشغالي، شكست كامل مذاكرات سازش و افزايش همنوايي با فلسطينيها در جهان اشاره كرد.
خيزشهاي مردمي در خاورميانه و شمال آفريقا از ابعاد مختلف برموضوع فلسطين تأثيرگذار بوده است. از جمله اينكه اين خيزشها تاكنون به سقوط دستكم دو تن از متحدان كليدي امريكا و رژيم صهيونيستي يعني بن علي رئيسجمهور سابق تونس و حسني مبارك رئيسجمهور سابق مصر انجاميده است و بدين ترتيب موازنه منطقهاي را به نفع فلسطين و حاميان آن رقم زده است. همچنين در پي سقوط رژيم مبارك، صدور گاز ارزان مصر به فلسطين اشغالي قطع و احداث ديوار فولادي براي تشديد محاصره غزه متوقف و در عين حال بنيانهاي معاهده كمپديويد سست شده است. از طرف ديگر، شكلگيري و ادامه جنبش اعتراضي جاري در كشورهاي خاورميانه و شمال آفريقا امكان تقويت همگرايي اسلامي را در چارچوب خاورميانه اسلامي در اين منطقه نويد ميدهد كه اين مسئله خواه ناخواه توجه امت مسلمان را به اهميت و جايگاه مسئله فلسطين و بهخصوص قدس شريف بيش از پيش افزايش خواهد داد. يكي ديگر از ويژگيهاي روز قدس امسال، اوجگيري بحرانهاي داخلي فلسطين اشغالي است كه بار ديگر زمزمه احتمال فروپاشي از درون را مطرح كرده است. با وجود اينكه رژيم صهيونيستي از ابتداي شكلگيري و اعلام موجوديت خود همواره با تعارضات ناشي از ناهمگونيهاي جمعيتي مواجه بود كه خود را بيشتر در دسته بنديهاي سياسي و حزبي نمايان ساخته بود اما هرگز به اندازهاي كه درتجمعات اعتراضآميز چند هفته گذشته مشاهده شد، در جامعه صهيونيستي ريشه ندوانده و به اين گستردگي بدنه را با خود درگير نكرده بود. فقط در يكي از اين تجمعات اعتراضآميز، حدود ۳۵۰ هزار نفر شركت كردند كه اين ميزان در مقايسه با جمعيت ۵ ميليوني اسرائيل، بسيار گسترده محسوب ميشود. اين جنبش ضمن اينكه آموزههاي سنتي صهيونيسم را زير سؤال ميبرد و در آن ترديد ايجاد ميكند، ازلحاظ امنيتي و نظامي نيز سياستهاي رژيم صهيونيستي را به چالش ميكشد، بهخصوص كه اكنون اين باور در ميان معترضان شكل گرفته كه بخش عمدهاي از كاستيها و مسائل معيشتي در جامعه صهيونيستي در هزينههاي سنگين نظامي و امنيتي ريشه دارد. از سوي ديگر اگر تاكنون شهركسازي در اراضي اشغالي سال ۱۹۶۷ در راستاي منافع حياتي اين رژيم تعبير و تفسير و به گونهاي القا ميشد كه اين اقدامات از حمايت و پشتيباني جامعه صهيونيستي برخوردار است اما اكنون مشخص شده كه بخشي از جنبش اعتراضي در همين سياستها ريشه دارد، به گونهاي كه اختصاص بودجههاي كلان براي پروژههاي شهركسازي در كرانه باختري يكي از عوامل مهم بحران مسكن در داخل اراضي اشغالي سال ۱۹۴۸ موسوم به اسرائيل است، بهخصوص آنكه بخشي از منازل ساخته شده در شهركهاي يهودينشين در اراضي اشغالي ۶۷ خالي از سكنه هستند.
ويژگي بعدي روز قدس ۱۳۹۰ شكست كامل مذاكرات سازش و ناكام ماندن تلاش هايي است كه دولت اوباما براي به جريان انداختن مذاكرات بهعمل آورد. سرسختي و سماجت كابينه ضدصلح نتانياهو، مأموريت جرج ميچل نماينده ويژه اوباما در امور حل بحران فلسطين و خاورميانه را نيز به شكست كشاند و موجب استعفا و كنارهگيري وي از صحنه شد. در مجموع وضعيتي كه سال گذشته درخصوص مذاكرات مذاكرات سازش ايجاد شد از بسياري جهات به دوران پيش از آغاز انتفاضه مسجدالاقصي در اواخر دهه ۹۰ و اوايل سال ۲۰۰۰ ميلادي شباهت داشت و بر همين اساس، انتظار از سرگيري انتفاضه در سال گذشته وجود داشت و اساساً چنين احتمالي نيز داده ميشد.
اما مجموعه عواملي از قبيل روح سازشكاري تشكيلات خودگردان و اميد آن به مقاومتهاي مدني و روند حمايتهاي بينالمللي در تشكيل دولت فلسطيني و همچنين سركوب و مهار شديد جنبشهاي مقاومت در كرانه باختري و اولويت حماس در بقاي دولت خود در غزه موجب شدند كه انتفاضه سوم در فلسطين بهرغم وجود زمينههاي آن شكل نگيرد. با اين حال به بن بست رسيدن مذاكرات سازش در سال گذشته، تشكيلات خودگردان و گروه سازشكار را به سمت گفتوگو با جنبش حماس متمايل ساخت و همين امر از جمله عوامل مؤثر در امضاي توافقنامه آشتي فتح و حماس در كنار سقوط رژيم مبارك بوده است. علاوه بر اين، گروه سازشكار حفظ آبرو و حيثيت خود را در پرتو حمايتهاي جهاني از اعلام يكجانبه دولت فلسطيني پنهان كرد و كوشيد كار را از طريق سازمان ملل پيگيري كند كه در باره امكان به نتيجه رسيدن اين تلاشها با توجه به استفاده ابزاري امريكا از حق وتو و نفوذ لابيهاي صهيونيستي در اين سازمان، ترديد جدي وجود دارد. و بالاخره اينكه يكي از ويژگيهاي روز قدس امسال افزايش همنوايي و حس همدردي با فلسطينيها در جهان است. اگر يكي از اهداف تعيين آخرين جمعه ماه مبارك رمضان به عنوان روز جهاني قدس را جهاني كردن موضوع فلسطين و افزايش حس مسئوليت مسلمانان در قبال آن بدانيم، در اين صورت ميتوان گفت كه همين هدف به شكل ديگري و در عرصه جهاني دارد در حال تحقق است. از جمله شاخصهايي كه ميتوان در اين زمينه به آن اشاره كرد به راه افتادن كاروانهاي امدادي يا اعتراضي است كه طي چند مرحله از سراسر جهان و حتي از كشورهاي غربي به سرزمينهاي اشغالي اعم از غزه و كرانه باختري راه افتادند. اما از ديگر شاخص هايي كه ميتوان در جهت افزايش همنوايي با فلسطينيها نام برد، افزايش حمايتهاي جهاني از تشكيل دولت فلسطيني در اراضي اشغالي سال ۱۹۶۷ است.
از آنچه كه گفته شد مشخص ميشود كه حمايت از حقوق مردم فلسطين و همنوايي با آنها در هر دو سطح افكار عمومي و سازمانهاي غير دولتي و هم در سطح دولتي و از سوي مجامع جهاني و منطقهاي در حال افزايش است و اين درست برخلاف همان رويكرد و راهبردي است كه رژيم صهيونيستي در سالها و دهههاي گذشته دنبال ميكرد و ميكوشيد مسئله فلسطين را به يك موضوع دوجانبه و حتي داخلي اين رژيم محدود كند. همين تحولات چه در عرصه داخلي و چه خارجي اراضي اشغالي زمينه مناسبتتري را براي برگزاري مراسم روز جهاني قدس فراهم ميكند. با اين حال نبايد از اين واقعيت غافل شد كه مسئوليت اصلي در اين روز متوجه مسلمانان است كه تكليف شرعي بر دوششان است.
