خداوند عزوجل انسان را آفريد و آن را اشرف مخلوقات قرار داد. انسان را خلق كرد و به او توانايي ديدن، چشيدن، شنيدن، بوييدن و لمس كردن را داد و فكر نميكنم كه اهميت اين حواس پنجگانه بر هيچ كس پوشيده باشد چرا كه تك تك اين حواس پنجگانه در پيشرفت و رشد و تعالي انسان در تمامي زمينههاي اجتماعي، فرهنگي، ورزشي، اقتصادي و سياسي تأثيرگذارند. سعي كرديم در اين مجال مختصر به سراغ يكي از اين حواس برويم، آفتها و بيماريهاي آن را مورد بررسي قرار دهيم تا به واسطه بهرهگيري از آن از بروز بيماريهاي مربوطه در امان باشيم و از سلامت خود مراقبت كنيم. در گفتوگويي با دكتر نسرين راستا، متخصص گوش و حلق و بيني بيماريها و راههاي درمان سيستم شنوايي را مورد بررسي قرار داديم و اميدواريم كه با خواندن اين مصاحبه مختصر بتوانيم به ارتقاي سلامت جامعه كمك كنيم.
در ابتدا به صورت ساده و مختصر در مورد ساختار و ساختمان دستگاه شنوايي انسان توضيح دهيد و بگوييد كه چه فرآيندهايي بايد صورت بگيرند تا منجر به برقراري شنوايي شوند؟
سيستم شنوايي انسان از سه قسمت گوش خارجي، مياني و داخلي تشكيل شده است. گوش خارجي شامل لاله گوش و مجراي گوش است كه وظيفه انتقال و جمعآوري اصوات را بر عهده دارند و توسط پرده گوش از گوش مياني جداست. صداها از طريق لاله و مجراي گوش جمعآوري ميشوند و به سمت پرده گوش ميروند. سپس پرده گوش صوت را به انرژي مكانيكي تبديل ميكند و انرژي مكانيكي حاصل شده را به استخوانچههاي گوش انتقال ميدهد. استخوانچههاي گوش (كه سه عدد به نامهاي چكشي، سنداني و ركابي هستند) نقش تقويت كننده صوت را ايفا ميكنند. بعد از آنكه صوت توسط اين استخوانچهها تقويت شد به دريچهاي به نام دريچه بيضي شكل انتقال مييابد و از آن طريق وارد گوش داخلي ميشود. پس به ترتيب: ۱- اصوات توسط لاله گوش و مجراي گوش جمعآوري ميشوند.
۲- اصوات پس از جمعآوري شدن به سمت پرده گوش ميروند و در آنجا تقويت ميشوند.
۳- صوت زماني كه توسط پرده گوش تقويت شد به استخوانچهها انتقال مييابد و چند برابر قويتر ميشود.
۴- در نهايت از طريق دريچه بيضي وارد گوش داخلي ميشوند. در گوش داخلي دو نوع مايع به نامهاي «آندولف» و «پريلنف» وجود دارند. صوت پس از عبور از دريچه بيضي وارد آندولف ميشود، سپس تا انتهاي حلزون گوش حركت ميكند و دوباره توسط شياري كه در انتهاي حلزون قرار دارد به محل اوليه خود يعني آندولف باز ميگردد و اين چرخه دوباره تكرار ميشود. در اثر اين رفت و برگشتهاي مكرر صوت در حلزون گوش سلولهاي شنوايي تحريك ميشوند و اين تحريك را به صورت يك پيام عصبي به عصب شنوايي مخابره ميكنند. عصب شنوايي هم پيام مخابره شده را به مغز ارسال ميكند و در نهايت حس شنوايي برقرار ميشود و انسان صداها را ميشنود.
شايعترين بيماريهاي شنوايي مربوط به كداميك از سه قسمت داخلي، مياني يا خارجي گوش است؟
هر يك از سه قسمت گوش احتمال دارد به يك نحوي درگير و بيمار شوند. ولي شايعترين محل درگيري و بيماري مربوط به گوش خارجي است و چون اين قسمت بيشتر از قسمتهاي ديگر گوش در معرض و تبادل با محيط قرار دارد به راحتي اجرام مختلف قادر به وارد شدن در آن هستند. با وجود همين اجسام خارجي زمينه مناسب و مساعد براي بروز عفونتها و بيماريها فراهم ميشود.
براساس آماري كه اخيراً اعلام شده است، بيماريهاي گوش و سيستم شنوايي علت بروز ۹۰ درصد ار سرگيجهها هستند. چه ارتباطي بين گوش و سرگيجه وجود دارد؟
گوش هم وسيله شنوايي است و هم عضوي است كه تعادل بدن را برقرار ميكند. قسمتي از گوش داخلي ما شامل حفرهها و مجاري نيم دايرهاي است. اين مجاري نيم دايرهاي در سه مختلف و عمود بر هم قرار دارند كه تعادل انسان را در هر وضعيتي حفظ ميكنند. همانطور كه گفتيم در گوش داخلي انسان مايعي به نام آندولف وجود دارد. هر اختلالي كه در اين مايع به وجود آيد مجاري نيم دايرهاي را تعريف مي كند و منجر به بروز سرگيجه ميشود.
دليل طولاني بودن دوره درمان اين نوع سرگيجهها چيست؟
مدت زمان سرگيجهها از چند ثانيه تاچند دقيقه و از چند دقيقه تا چند ثانيه متغير است و اين بستگي دارد كه كدام قسمت از گوش دچار اختلال شده باشد. «منير» نام يكي از بيماريهاي گوش است و ميتواند سرگيجههايي از چند دقيقه تا چند ساعت را به دنبال داشته باشد. منير يك بيماري عودكننده است يعني عود ميكند سپس خوب ميشود. بعد از مدتي دوباره عود ميكند و سپس خوب ميشود كه اين وضعيت معمولاً تا آخر عمر بيمار ادامه دارد.
«سرگيجه وضعيتي خوش خيم» يك نوع ديگر از سرگيجههاست كه در اثر تغييرات و اختلالات مايع گوش مياني (آندولف) به وجود ميآيد. در اين نوع تغييرات رسوبات آهكي و سنگريزه شكلي در مايع گوش مياني ايجاد ميشود كه اين سنگريزههاي آهكي پس از مدتي در يكجا تجمع پيدا ميكنند و باعث تحريك مجاري نيم دايرهاي ميشوند و همانطور كه گفتيم تحريك مجاري نيم دايرهاي موجب بروز سرگيجه ميشود. اين نوع سرگيجه ممكن است از چند ثانيه تا يكي دو دقيقه طول بكشد و سپس خوب شود يا نه ممكن است تا چند ماه ادامه داشته باشد. درمان زودهنگام و ديرهنگام اين نوع سرگيجه به دو چيز بستگي دارد:۱- حركت سر طوري باشد كه اين سنگريزهها حركت كنند و پراكنده شوند و ۲- با كمك مغز اين سرگيجهها رفع شوند. چون در اين مواقع مغز يك نقش جبراني را ايفا ميكند تا تعادل هر دوگوش برابر و متعال شود و سرگيجه از بين رود. كمك مغز به گوش در افراد جوان سريعتر و در افراد پير ديرتر به وقوع ميپيوندد.
كمشنواييها قابل برگشت و درمانپذير هستند؟
كمشنواييها به سه دسته تقسيم ميشوند.۱- كم شنوايي هدايتي كه مربوط به ساختمان تقويتي گوش مياني است.۲- كم شنوايي هدايتي- عصبي كه مربوط به عصب گوش و گوش داخلي است. ۳- كم شنوايي مختلط كه تركيبي است از نوع اول و دوم.
كم شنوايي نوع اول يا هدايتي در اثر عفونتهاي گوش، آسيب به استخوانچهها و آسيب به استخوان بيضي شكل به وجود ميآيد. درمان اين نوع كم شنوايي عمل جراحي است. كمشنوايي حسي- عصبي به دليل در معرض بودن گوش با صداهاي بسيار بلند و انفجارها ايجاد ميشود. درمان آن هم بستگي دارد به اينكه ميزان بلندي صدا از آستانه تحمل گوش فراتر رفته باشد يا خير؟ اگر بالاتر نرفته باشد بعد از چند روز اول شنوايي كمكم رو به بهبود ميرود ولي اگر ميزان صدا از حد آستانه تحمل گوش فراتر رفته باشد عصب گوش لطمه ميبيند كه برگشتناپذير است و قابل درمان نيست. براي همين است كه توصيه ميشود از هدفونها و هندزفريها استفاده نشود. همين صداي بلند باندها كه روي اتومبيلها نصب ميشود به سلولهاي گوش داخلي و عصب شنوايي انسان ضربه ميزند و افت شنوايي را به همراه دارد.
وظيفه پرده گوش چيست و دلايل سوراخ شدن آن را بگوييد؟
وظيفه اصلي پرده گوش تقويت صوت و انتقال آن به گوش مياني است. البته جدا از اين وظيفه پرده گوش از ورود آلايندهها، ميكروبها و اجسام خارجي به گوش مياني و به دنبال آن گوش داخلي جلوگيري ميكند. عمدهترين دليل پارگي اين پرده به دليل عفونتهاي گوش است.
عفونت گوش چه دلايل شايعي دارد؟
عفونتهاي گوش معمولاً در سنين خردسالي ايجاد ميشوند. عفونت گوش فشار زيادي را به پرده گوش وارد كرده و آن را سوراخ ميكند و از علائم آن ميتوان به خارج شدن مايع چركي از گوش اشاره كرد. البته اگر اين پارگيها به خوبي درمان شوند امكان ترميم پرده گوش وجود دارد ولي اگر به آنها توجه نشود و گوش مكرر عفونت كند به استخوان گوش كه «ماستوئيد» نام دارد آسيب وارد ميشود. يك دليل ديگر سوراخ شدن پرده گوش صداها و انفجارهاي بسيار بلند است و دليل ديگر وارد شدن ضربه توسط اجسام خارجي به اين پرده است و راه درمان آن انجام عمل جراحي ميباشد.
درمان پارگي پرده گوش با مصرف دارو امكانپذير است؟
اگر عفونت مزمن باشد با دارو درمان نميشود و حتماً نياز به جراحي است. اما در مورد اثر انفجار يا بلندي صوت بايد به گوش فرصت داده شود، زيرا ممكن است پس از گذشت يك ماه پرده گوش خود را ترميم كند ولي اگر اين اتفاق نيفتد به عمل جراحي نياز است.
استفاده يا عدم استفاده از «گوش پاك كن» معضلي است كه اكثر رسانههاي مربوط به حوزه سلامت كم و بيش به آن پرداختهاند. چرا متخصصان استفاده از آن را ممنوع كردهاند؟
البته اسم اين وسيله بهتر است عوض شود، چون بسيار خطرناك است و اگر خيلي وارد گوش شود احتمال پارگي پرده گوش وجود دارد. همانطور كه بنده و ساير همكاران چندين نمونه از آن را ديدهايم. در مورد تميز كردن گوش بايد متذكر شوم جرم گوش افرادي كه سالم هستند و در سيستم شنوايي خود نقصي ندارند خود به خود خارج ميشود و اصلاً نيازي به استفاده از گوش پاككن نيست.
اما آن دسته از افرادي كه ترشحات خيلي غليظي در گوششان وجود دارد و اين ترشحات به تودهاي سفت تبديل ميشوند بايد به اين نكات توجه كنند: ۱- از گوش پاككن استفاده نكنند. ۲- پس از مراجعه به پزشك متخصص و با استفاده از قطره آن توده سفت را نرم كرده و سپس پزشك با استفاده از وسايل مخصوص آن را خارج كند. ۳- هر شش ماه يكبار جهت معاينات مربوط به متخصص مراجعه كنند. در ضمن خود گوش پاك كن ميتواند موجب بروز عفونت درگوش شود و پرزهاي آن ميتوانند توليد جرم كنند.
استفاده از اين وسيله خيلي خطرناك است. اگر جرمي داخل گوش نباشد وارد شدن بيش از حد گوش پاك كن منجر به پارگي پرده گوش ميشود و اگر هم جرمي داخل باشد با وارد شدن اين وسيله خطرناك به انتها ميرود و به پرده گوش ميچسبد و كار شستوشو را بسيار دشوار ميكند. باز هم ميگويم از گوش پاكن استفاده نكنيد.
چرا متخصصان، شستوشوي گوش به وسيله آب را مضر ميدانند و استفاده از دستگاه ساكشن(روش مكش) را پيشنهاد ميكنند؟
در روش شستوشو با آب، آب به وسيله يك پيستون و با فشار بسيار زياد وارد گوش ميشود كه فشار زياد ناشي از ورود آب به پرده گوش آسيب ميرساند ولي با استفاده از ساكشن اين خطر وجود ندارد. در روش شستوشو با آب همه جرم گوش ممكن است خارج نشود ولي در روش ساكشن تمامي جرم ايجاد شده قابل مشاهده است و در نتيجه بهتر تخليه ميشود.
