به بهانه 24 اردیبهشت، یکصد و بیستمین سالروز صدور فتوای تاریخی آیت‌الله العظمی میرزا حسن شیرازی

کتاب‌شناسی نهضت تنباکو/ 24 اردیبهشت به روایت 24 کتاب

در باره تاریخ تنباکو و مخالفت مردم و روحانیت با استبداد و استعمار به رهبری «میرزای شیرازی» آثار فراوانی تألیف شده و نویسندگان و مورخان به اجمال و تفصیل از آن سخن گفته‌اند. گرچه برخی از مورخان و مؤلفان آگاهانه یا ناآگاهانه تاریخ را وارونه کرده و به نفع استعمارگران و عمال داخلی‌اش دست به قلم برده‌اند و مبارزات مردم به رهبری روحانیت را تحریف کرده‌اند، اما از آنجا که حقیقت مخفی نمی‌ماند و واقعیات رخ می‌نماید، عده‌ای از مورخان واقعیات را ثبت کرده‌اند. برخی از آثاری که در این زمینه منتشر شده و همچنین برخی از آثاری که به زندگی‌نامه رهبری این نهضت «میرزای شیرازی» پرداخته‌اند، به اجمال معرفی می‌شوند. این 24 کتاب را مرور می‌کنیم.تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر‌ـ ‌‌سیدمصلح‌الدین مهدویاین کتاب در باره تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان است، به تناسب سخن از خدمات شخصیت‌های برجسته آن دیار می‌گوید. در شرح زندگی پربار مرحوم آیت‌الله حاج شیخ محمدتقی‌ آقا‌نجفی و مبارزات آن عالم مجاهد با استبداد قاجار به بیان نقش ایشان در نهضت تنباکو می‌پردازد. از ایشان به عنوان شخصیتی یاد می‌کند که حکم تحریم تنباکو را در اصفهان صادر و با اعزام دو تن از علما به محضر مرجع بزرگ عالم اسلام، مرحوم میرزای شیرازی زمینه صدور فتوای معروف تحریم تنباکو را فراهم ساخت. همچنین مؤلف گوشه‌ای از وقایع شهرهای مختلف و نقش روحانیت را در این نهضت یادآور می‌شود.تاریخ انقلاب مشروطیت‌ ـ ‌مهدی ملک‌زادهاز آنجا که نویسنده مخالفت تنباکو را یکی از عوامل نهضت مشروطه می‌داند، مسئله واگذاری انحصار تنباکو و توتون را در چند صفحه‌ای به اجمال مطرح می‌کند و اظهار می‌دارد که مردم و مخالفان دولت در این مبارزه پیروز شدند.خلسه- محمدحسن اعتمادالسلطنهخلسه مشهور به خوابنامه نوشته محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه است. او که از نزدیکان ناصرالدین‌شاه قاجار بوده، حوادثی را به رشته تحریر درآورده و صفحاتی را هم به بیان جریان امتیاز انحصار توتون و تنباکو و مخالفت علما و مردم اختصاص داده است. او که خود از درباریان و وابستگان به روسیه بود، سعی دارد مخالفت علما و مردم را نتیجه تحریکات تجار تنباکو قلمداد کند و نهضت مذهبی مردم را در سودجویی تجار تنباکو و صرفاً مسئله‌‌ای اقتصادی خلاصه کند. همچنین سعی می‌کند که تنها عامل مخالفت مرحوم آیت‌الله میرزای شیرازی و صدور فتوای معروف «تحریم تنباکو» را تحریک سیدجمال‌الدین اسدآبادی و دامادمیرزا سیدعلی‌اکبر فال اسیری معرفی کند. سیدجمال‌الدین حسینی پایه‌گذار نهضت‌های اسلامی - صدر واثقیبه تناسب ارتباط سیدجمال‌الدین اسدآبادی با نهضت‌ تحریم تنباکو و مبارزاتش با ناصر‌الدین‌شاه، مسئله امتیاز انحصار تنباکو را مطرح می‌کند و نقش سیدجمال‌الدین را در این ماجرا شرح می‌دهد و ضمن رد نظر کسانی‌که برای سیدجمال‌الدین هیچ‌گونه نقشی در نهضت تنباکو قائل نیستند و نامه او به آیت‌الله میرزای شیرازی را بی‌ارتباط به اقدامات آن مرجع بزرگ و صدور فتوای معروف ایشان می‌دانند، شواهد و قرائنی را مطرح می‌کند مبنی بر اینکه اقدامات سید و نامه او به میرزا سبب ورود میرزا به این میدان و ارسال تلگرام‌‌های مکرر به ناصرالدین‌شاه و بالاخره حکم تحریم تنباکو شده است. ضمناً به بیان گوشه‌ای از حوادث تهران درباره قیام مردم علیه شاه می‌پردازد.تحریم تنباکو، اولین مقاومت منفی در ایران‌ـ ‌ابراهیم تیموریکتاب «تحریم تنباکو اولین مقاومت منفی در ایران» که در سال 1328 هـ.ش تألیف شده است، تنها پیرامون امتیاز انحصار تنباکو و وقایع مربوط به آن است. نویسنده در بخش اول و دوم به بحث پیرامون سابقه انحصار تنباکو و دادن امتیاز انحصار دخانیات به انگلیسی‌ها می‌پردازد و سپس مقاومت مردم و علما را در برابر این قرارداد بازگو می‌کند. در بخش چهارم کتاب نتیجه مقاومت مردم و صدور حکم تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی را توضیح می‌دهد و در بخش‌های دیگر کتاب به حوادث شهرهای مختلف و پیروزی ملت و علما می‌پردازد. مؤلف سه گروه از مخالفان این امتیاز را معرفی می‌کند؛ اول دولت روسیه که همواره با انگلیس رقابت می‌کرد. دوم تجاری که از این ناحیه دچار ضرر و زیان شده بودند و سوم مردم و علما که به‌واسطه مفاسد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این امتیاز به مخالفت با آن پرداختند.نقباءالبشر‌ـ‌ شیخ آغا بزرگ طهرانیشیخ آغابزرگ طهرانی از علمای بزرگ شیعه و مؤلف کتاب ارزشمند «الذریعه» به تناسب بیان احوالات علما و بزرگان چند صفحه از کتاب نقباءالبشر را به بیان احوالات میرزای شیرازی اختصاص می‌دهد و ضمن معرفی اساتید مرحوم میرزا و بیان خلاصه‌ای از زندگانی ایشان به نفوذ کلمه او‌اشاره می‌کند. میرزای شیرازی برای فرار از ریاست و مرجعیت از نجف به سامرا هجرت می‌کند. اسناد سیاسی دوران قاجارـ ‌ابراهیم صفاییاین کتاب که حاوی 150 سند مربوط به دوران قاجار است در ده بخش تنظیم شده و یک بخش آن به معرفی اسناد قرارداد انحصار دخانیات اختصاص یافته است. نویسنده که به تناسب، توضیحات مختصری را در پاورقی ذکر کرده است، همواره سعی می‌کند نهضت مردم در مقابل ناصرالدین‌شاه و لغو قرارداد رژی را به ضرر ملت و مملکت معرفی کند که بی‌اعتباری کشور در مقابل کشورهای اروپایی را به ‌دنبال داشته است. وی همواره می‌کوشد عامل قیام مردم را تحریک روس و تجار تنباکو معرفی کند و تلگراف تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی به تهران را جعلی قلمداد کند. در این کتاب درحالی که هیچ‌اشاره‌ای به جنایات ناصرالدین‌شاه و امین‌السلطان مهره انگلیس نشده است، به‌طور مکرر از سیدجمال‌الدین اسدآبادی بدگویی شده و مذهب و ملیت او را مشکوک دانسته است. مؤلف که ظاهراً متمایل به انگلیس و سیاست‌های استعماری آن است، از ناصرالدین‌شاه به عنوان یک سیاستمدار که همواره دو قدرت روس و انگلیس را در حال تعادل نگه می‌داشت، یاد و فروش مملکت را به این دو ابرقدرت توجیه می‌کند و به هلاکت رسیدن این مستبد را توسط یکی از شاگردان پاکباخته سیدجمال جنایت طراحی‌شده از سوی او معرفی می‌کند. تاریخ بیداری ایرانیان ‌‌ـ ‌ناظم‌الاسلام کرمانیناظم‌الاسلام کرمانی که در زمان نهضت تنباکو در تهران به سر می‌برد و از فضلا محسوب می‌شد، در نهضت مشروطه نیز نقش داشت. وی کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» را در توضیح حوادث مربوط به نهضت مشروطه نگاشت. مؤلف در بخش اول کتاب به بیان واقعه رژی می‌پردازد و نامه‌ها و تلگراف‌هایی را که در این واقعه نوشته و ارسال شده است، ثبت می‌کند. راجع به حکم میرزای شیرازی می‌گوید: «مرحوم میرزای‌ آشتیانی حکم به حرمت استعمال دخانیات کرده و حکمی نوشته و نسبت آن را به مرحوم حجت‌الاسلام حاج‌میرزا حسن شیرازی دادند و منتشر ساختند... قبل از انتشار، شرح را به حجت‌الاسلام حاجی میرزامحمدحسن شیرازی که در سامرا متوقف و رئیس امامیه بودند، نوشتند. ایشان هم امضا و خوب ایستادگی فرمودند.» مؤلف که در متن جامعه زندگی می‌کرد، شور و هیجان مردم را در اطاعت از حکم مرحوم میرزا و مبارزه با شاه برای رفع امتیاز انحصار تنباکو به‌طور مختصر منعکس می‌کند.بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر ‌ـ ‌استاد مرتضی مطهریاین کتاب که به‌طور اختصار به بررسی جنبش‌های اصلاحی در تاریخ اسلام و به‌ویژه نهضت اسلامی ایران پرداخته است، در بیان نقش اصلاح‌گرایانه سیدجمال‌الدین اسدآبادی و ارتباط با روحانیت شیعه به عنوان یک نهاد مستقل و قدرتمند، به تناسب نقش روحانیت شیعه در نهضت تنباکو‌ اشاره می‌کند. استاد معتقدند که سیدجمال‌الدین اسدآبادی در مبارزه با استبداد و استعمار و از جمله در نهضت تنباکو نقش داشته است. همچنین استاد شهید روحانیت را آغازگر نهضت تنباکو می‌داند که با دخالت زعیم بزرگ مرحوم حاج‌میرزا حسن شیرازی به پیروزی نهایی رسید.پیکار پیروز تنباکو‌ ـ‌ محمد نهاوندیاناین کتاب که در سه بخش تنظیم شده است، به‌طور مشروح به تحلیل وقایع نهضت تنباکو می‌پردازد. مؤلف در بخش اول کتاب به بیان نقشه‌های استعمارگران و اقدامات کمپانی انگلیس می‌پردازد. در بخش دوم عکس‌العمل مردم و علما و روند مبارزه و مراحل گوناگون آن را به رهبری آیت‌الله میرزای شیرازی توضیح می‌دهد و نمایی از چهره متکبرانه ناصرالدین‌شاه و فساد درباریان را نشان می‌دهد. در بخش سوم به بیان ویژگی‌ها و دستاوردهای این نهضت مذهبی می‌پردازد و در مراحل مختلف به تحلیل‌های مغرضانه برخی از مورخین خودباخته استعمار در مسخ ارزش‌های مذهبی پاسخ می‌دهد. در مجموع نویسنده در ارائه چهره واقعی نهضت و نقش علما و روحانیت و رهبری آن موفق بوده است. نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت‌ـ‌حامد الگاراین کتاب که ابتدا به نقش و نفوذ روحانیت در میان مردم می‌پردازد، اجمالی از تاریخ حکومت قاجار را تا آغاز مشروطه بازگو می‌کند. فصل دوازدهم کتاب اختصاص به امتیاز تنباکو و حوادث مربوط به آن دارد. مؤلف به بیان برخی از وقایع پرداخته است و تحلیلی اجمالی ارائه می‌دهد و نقش اساسی روحانیت بالاخص میرزاحسن شیرازی را یادآور می‌شود. ناگفته نماند که نویسنده درصدد است تا بی‌اعتنایی روحانیت به سیدجمال‌الدین اسدآبادی را حتی مانند بی‌اعتنایی آنان نسبت به ناصرالدین‌شاه قلمداد کند. همچنین سعی دارد که بسیاری از علما را متمول و جاه‌طلب که برای رسیدن به قدرت تلاش می‌کردند معرفی کند. حیات یحیی ‌ـ ‌یحیی دولت‌آبادیاین کتاب که زندگی‌نامه مؤلف است، در فصل شانزدهم به واقعه رژی و تحریم تنباکو می‌پردازد. تحلیل او از نهضت تنباکو آن است که ناصرالدین‌شاه پس از اعطای امتیاز به انگلیس، بر اثر مخالفت‌های مکرر روس‌ها پشیمان شد و تمام وقایع که در این زمینه رخ داد سیاست شاه بود. حتی حکم «تحریم تنباکو» نیز توسط ملک‌التجار که با نایب‌السلطنه و میرزای‌ آشتیانی محرمیت داشت، منتشر شد. مخالفت میرزای شیرازی و میرزای آشتیانی هم به تحریک کامران‌میرزا مهره روس‌ها بود.همچنین مؤلف اظهار می‌دارد که در تهران روحانیون دو دسته شدند. عده‌ای مخالف امتیاز و عده‌ای موافق. در این کتاب از خیانت‌های شاه و دربار چیزی مشاهده نمی‌شود، ولی نسبت به میرزای شیرازی و میرزای آشتیانی اهانت‌های آشکاری ملاحظه می‌شود. تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن 19 ‌- محمود محمودهمان‌طور که از عنوان کتاب معلوم است، این اثر به‌طور مفصل پیرامون روابط ایران و انگلیس تألیف شده است. مؤلف در پایان جلد چهارم این کتاب «امتیاز رژی» را با استفاده از چهار کتاب لرد کرزن، دکتر فوریه، ادوارد براون و ناظم‌الاسلام کرمانی تشریح می‌کند. به نظر مؤلف این چهار تن موضوع انحصار توتون و تنباکو را به‌طور روشن نوشته‌اند، لذا با استناد به برخی از مطالب آنها داستان امتیاز را صرفاً به‌صورت نقل از آن منابع و بدون تحلیل می‌نگارد و در پایان این فصل به رساله اعتمادالسلطنه پیرامون توتون و تنباکوی ایران‌اشاره و مواردی را از آن نقل می‌کند.انقلاب ایران‌ ـ ‌ ادوارد براون، ‌ترجمه احمد پژوهاین کتاب که پیرامون تاریخ مشروطه نگاشته شده است، در ابتدا به بیان اجمالی از فعالیت‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی و سپس به واقعه رژی می‌پردازد. مؤلف که رعایت انصاف را در نقل و تحلیل وقایع مربوط به نهضت تنباکو کرده است، نقش سیدجمال‌الدین را در صدور فتوای تحریم تنباکو مؤثر می‌داند و اقدام میرزای شیرازی را اقدامی عقلانی و مآل‌اندیشانه معرفی می‌کند که هم لطمه به سیادت و اقتدار دولت و دول خارجی زد، هم درجه وفاداری مردم به روحانیون و علما را ثابت کرد. وی دولت انگلیس را در این قضیه شکست‌خورده معرفی می‌کند. ای کاش برخی از نویسندگان خودباخته ایرانی هم این مقدار انصاف در تحلیل وقایع تاریخی به خرج می‌دادند!سه سال در دربار ایران ‌ـ ‌دکتر فوریه، ‌ترجمه عباس اقبالاین کتاب که خاطرات سه سال حضور دکتر فوریه به عنوان طبیب مخصوص ناصرالدین‌شاه در ایران است، راجع به واقعه تنباکو مطلبی را نقل کرده است، او شاه را از زمان آغاز مخالفت مردم و روحانیون مضطرب و نگران معرفی می‌کند. گرچه اکثریت قریب به اتفاق بیگانگانی که در ایران با عناوین مختلف مشغول فعالیت بوده‌اند، در ورای منصب ظاهری خود دست‌نشانده و جاسوسی بیش نبوده‌اند و همواره منافع کشور متبوع خود را در نظر داشته‌اند؛ این فرد هم از این قاعده مستثنی نیست. از برخی از سخنانش در این خاطرات کاملاً مشهود است، معذلک برخی از واقعیات دربار را بازگو کرده است.او اظهار می‌دارد: «به نظر من شاه باطناً زیاد اعتنایی به استنادات عالم مزبور (میرزای شیرازی) ندارد، فقط از نفوذ کلام او در میان مردم می‌ترسد و ناچار است از احکام او سرپیچی نکند.» از آنجا که شناخت اینان از فرهنگ مسلمانان، شناختی ناقص و دور از واقعیت بوده است، در تحلیل حکم تحریم تنباکو می‌گوید: «به عقیده آنها، فرنگی‌ها به هر چیزی دست بزنند نجس می‌شود.»بررسی‌های تاریخی تنباکو - جمال‌الدین حسینیاین کتاب که به تحلیل واقعه رژی پرداخته است، ابتدا به تشریح سیاست‌های روس و انگلیس در ایران و خیانت‌های حکومت قاجار به دین و ملت می‌پردازد، سپس بحث پیرامون ماجرای تنباکو را مطرح می‌کند. مؤلف ضمن انتقاد از کسانی‌که تحت تأثیر تبلیغات سوء حکومت قرار گرفته و نهضت تنباکو را به روس منتسب ساخته‌اند، نقش علما و مردم را در نهضت یادآور می‌شود. همچنین مؤلف در عین تجلیل از نقش رهبری علما در این نهضت، از عدم تداوم آن تا از بین رفتن استبداد به ‌رغم آمادگی مردم و فراهم بودن شرایط، اظهار تأسف می‌کند و آن را ناشی از رسوخ این فکر در میان علما می‌داند که هنوز برای علما ورود در سیاست به‌طور کامل و به دست گرفتن حکومت و اداره جامعه مطرح نبوده است و تبلیغات استعماری مبنی بر جدایی دین از سیاست، همواره به علما این فکر را تلقین کرده بود که آنها نباید در سیاست دخالت کنند و اداره جامعه و حکومت بر عهده آنها نیست. این اثر، یکی از آثار خوبی است که فی‌الجمله از عهده تحلیل واقعه تنباکو برآمده است.خاطرات من (یا روشن شدن تاریخ صدساله)ـ‌حسن اعظام قدسینویسنده که در سال 1308 ق، یعنی پس از انعقاد قرارداد رژی متولد شده است، به نقل و تحلیل تاریخ صدساله می‌پردازد. مؤلف یک فصل از کتاب را به اولین قیام ایرانیان یعنی نهضت تنباکو اختصاص می‌دهد. در ضمن نقل وقایع مربوط به نهضت تنباکو سعی دارد نهضت را به تحریک روس آن هم با هماهنگی ناصرالدین‌شاه معرفی کند، منتها چون قیام رنگ مذهبی پیدا کرد، مردم همگی حمایت کردند. مؤلف حامل فتوای تحریم تنباکو را که توسط میرزای شیرازی صادر شده و به میرزای آشتیانی ارسال شد، پدرش معرفی می‌کند. درحالی که آنچه در مقدمه کتاب آورده است، آن است که عموی مؤلف حامل چنین نامه‌ای بوده است! همچنین در مقدمه تلویحاً رضاخان را به عنوان شخصی که در ایران تحولی ایجاد کرده و در واقع ایران را از حکومت قاجار نجات داد معرفی می‌کند.شرح حال عباس میرزا ملک‌آراـ‌ عباس میرزا به کوشش عبدالحسین فداییعباس میرزا ملک‌آرا برادر پدری ناصرالدین‌شاه که از ابتدا مورد بغض ناصرالدین‌شاه و مادرش بود، همواره در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه مورد آزار و اذیت بود. او نیز برای حفظ خود گاهی به انگلیس و گاهی به روس متوسل می‌شد. در اثری که درباره دوران سلطنت برادرش نگاشته است، صفحاتی را به نهضت تنباکو اختصاص می‌دهد. او در این اثر از انعقاد این قرارداد انتقاد و عمل ناصرالدین‌شاه را نادرست معرفی می‌کند و بخشی از وقایع مربوط به مخالفت مردم و علما را با قرارداد رژی نقل می‌کند. او در این کتاب نقشه اخراج سیدجمال‌الدین اسدآبادی را به دستور انگلیسی‌ها می‌داند که آنها از ناصرالدین‌شاه می‌خواهند که سید را تبعید کند و او نیز این کار را انجام می‌دهد. همچنین به پرداخت رشوه از سوی کمپانی به درباریان تصریح می‌کند و یکی از علل امتناع شاه و درباریان از لغو قرارداد را جلوگیری از افشای همین مسئله می‌داند.میرزای شیرازی‌ (ترجمه کتاب هدیه الرازی الی الامام المجدد الشیرازی) - شیخ‌ آقابزرگ تهرانیاین کتاب که در شش فصل تألیف یافته، دوران زندگی مرحوم میرزای شیرازی را از ولادت تا مرجعیت و وفات تشریح کرده است. فصل دوم و سوم را به اخلاق و رفتار میرزا و کرامات ایشان اختصاص داده و در فصل پنجم و ششم نیز تألیفات و شاگردان میرزا را برشمرده است. مؤلف محترم که زندگی اجتماعی میرزا و اقدامات و اصلاحات ایشان را در این اثر مد نظر نداشته است، در‌ترجمه‌ای که به همت وزارت ارشاد اسلامی صورت گرفته است، بخشی با عنوان ملحقات به کتاب افزوده شد و ضمن‌اشاره به اقدامات و اصلاحات میرزا، حکم معروف تحریم تنباکو و وقایع و حوادث قیام مذهبی مردم به تفصیل بحث و بررسی شده است.قرارداد رژی‌ـ‌1890م -شیخ حسن کربلاییمرحوم حجت‌الاسلام شیخ حسن کربلایی متوفای سال 1322 هـ.ق که خود در متن مبارزه و قیام علما و مردم در جریان انحصار تنباکو بود، کتابی به نام «تاریخ الدخانیه» یا «قرارداد رژی» تألیف کرد. مؤلف که نگارش وقایع تاریخی و پیروزی اسلام و مسلمین را تکلیف شرعی خود می‌داند، دست به قلم گرفته و به ثبت وقایع مربوط به قرارداد رژی می‌پردازد. او بیشتر سعی بر نقل حوادث داشته است تا تحلیل آنها. در این اثر که یکی از آثار ارزشمند مربوط به این دوران است، مؤلف ضمن بیان اهداف انگلیس و فرنگی‌ها از دریافت چنین امتیازهایی، یکی از عوامل مهم مخالفت علما و مردم را فرهنگ مبتذلی می‌داند که آنها به همراه خود به ایران آوردند. در این کتاب فتوای مرحوم میرزای شیرازی نقل و به‌طور مشروح اطاعت علما و مردم از آن بیان شده است.ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران- فریدون آدمیتاین کتاب که صفحاتی از بخش دوم را به حوادثی از جریان نهضت تنباکو اختصاص داده است، اولین گروهی را که علیه قرارداد رژی به مخالفت برخاستند تجار و تنباکوفروشان می‌داند. مؤلف که شهرتش در مخالفت با روحانیت و انگیزه‌های مذهبی مردم به حدی است که نیاز به توضیح ندارد، میرزای آشتیانی شخصیتی که رهبری قیام را در داخل کشور هدایت می‌کرد و حتی حاضر شد از تهران خارج شود، اما خلاف حکم میرزای شیرازی عمل نکند، به دریافت رشوه متهم می‌سازد. مؤلف که ژست وطن‌پرستی و ملی‌گرایی به خود گرفته است بیش از دربار فاسد ناصرالدین‌شاه به علما و روحانیتی می‌تازد که همواره از مردم و در میان مردم بودند و عمر خویش را وقف مردم کرده بودند، همین ادعای مؤلف که: «مردم به خاطر فساد دولتیان به علما پناهنده شده بودند نه به خاطر ایمان و اعتقاد به آنها»، حاکی از جهالت و ناآگاهی او در شناخت مردم متدینی است که جان خود را در راه مرجع و رهبر خویش فدا می‌کردند. او این تحلیل را از امین‌الدوله مشاهده کرده و ‌پسندیده بود و او را ـ‌که در سرسپردگی‌اش به بیگانگان‌ تردیدی وجود ندارد‌ـ تحسین می‌کند.مؤلف اصل حکم را دروغ می‌داند و معتقد است که: «نشر آن حکم مرجع تشیع، دروغ سیاسی بود همچون بسیاری از دروغ‌زنی‌های دیگر که تاریخ سیاست ثبت کرده است»، غافل از آنکه او سیاست دینی و روحانیت را با سیاست درباریان خلط کرده است و حکمی را که خود ناصرالدین‌شاه و درباریان بدان اعتراف کردند، انکار می‌کند.نجوم‌السماء- میرزا محمدمهدی کهنمویی کشمیریاین کتاب که در دو جلد به چاپ رسیده، شرح حال بیش از 500 تن از علما را ذکر کرده است. مؤلف در جلد دوم این کتاب در چند صفحه به زندگی علمی و سیاسی میرزای شیرازی پرداخته و ضمن تجلیل از میرزا نکاتی را از کتب مختلف جمع‌آوری کرده است. ضمناً در شرح وفات میرزای شیرازی و تشییع جنازه باشکوهی که مردم انجام دادند، روز وفات میرزا را «روز عاشورا»ی دیگری می‌خواند که همه مردم در فقدان آن عالم جلیل‌القدر عزادار بودند.روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه- اعتمادالسلطنهمیرزا محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه خاطرات روزانه خویش را ثبت می‌کرد و به نام روزنامه اعتمادالسلطنه به چاپ می‌رسید، در مواقع گوناگونی به جریان قرارداد رژی و قیام مردم و علما پرداخته است. او که به لحاظ تمایلش به روسیه، از مخالفان امین‌السلطان مهره انگلیسی دربار و قرارداد رژی بود، ضمن ابراز نگرانی از فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی در قسمتی از خاطراتش می‌گوید: «اگر همان وقت (که تلگراف اول میرزای شیرازی به شاه رسید)، ایشان را راضی می‌کردند، این فتنه برپا نمی‌شد و تمام و این خبط و خطا به‌واسطه غرور کارگزاران دولت است. زحمتی که در ظرف سلطنت خودشان کشیده بودند که اقتدار ملاها را کم کنند، جهل و جهالت کارگزاران حالیه دولت اسبابی فراهم آورد که این اقتدار طوری بروز کرده است که از صدر اسلام تاکنون در مملکت شیعه این‌طور ایستادگی از علما دیده نشده بود». او که خود از درباریان است در عین اعتراف به قدرت علما و پیروزی مردم در جاهای مختلفی از خاطراتش درصدد تحقیر کردن و کوبیدن روحانیت و کسانی است که در این قیام نقش داشتند. اعیان‌الشیعه‌ـ ‌سیدمحسن امینکتاب ارزشمند اعیان‌الشیعه که شرح حال مفصل علما در آن به رشته تحریر درآمده است، از میرزای شیرازی به تفصیل سخن می‌گوید، مؤلف در وصف او می‌گوید: «کان اماما عالما فقیها ماهرا محققا مرفقا رئیسا دینیا عاما ورعا نقیا راجح العقل، ناقب الفکره، بعید النظر، مصیب الرأی، حسن التدبیر واسع الصدر، منیر الخلق، طلیق الوجه، صادق النظر، اصیل الرأی، صائب الفراسه، قوی الحفظ علی جانب عظیم من کرم الاخلاق...» این جمله از فردی مثل سیدمحسن امین در تجلیل از شخصیتی، عظمت او را نمایان می‌کند. مؤلف از ‌اشارات متعدد شیخ انصاری نسبت به اجتهاد میرزای شیرازی سخن می‌گوید، درحالی که شیخ نسبت به اجتهاد کسی به صراحت سخن نگفته است. صاحب اعیان‌الشیعه خدمات و اقدامات میرزا را به تفصیل می‌شمارد و حکم معروف میرزا را در مقابله با دشمنان اسلام می‌ستاید. همچنین هشت اثر به عنوان تألیفات او و هشت تقریر از تقریرات درس ایشان را نام می‌برد.