حمید داوودی - شهرستان شاهرود یكی از بزرگترین شهرستان های ایران در 390 كیلومتری شمال شرق تهران در استان سمنان با 51 هزار كیلومتر مربع وسعت ، 1400 متر ارتفاع از سطح دریا ، 293 پارچه آبادی و با اقلیم های متفاوت ،بزرگترین پناهگاه های حیات وحش و مناطق حفاظت شده را در خود جای داده و با احتساب مناطق شكار ممنوع موجود به قاره كوچك و سرزمین پنج اقلیم مشهور است لذا با توجه با پتانسیل های موجود و با هدف آشنایی گردشگران با قابلیت های گردشگری به ویژه منطقه نمونه گردشگری توران.
مناطق نمونه گردشگری زیستكره توران و رضا آباد
منطقه توران با یك میلیون و 400 هزار هكتار وسعت بزرگترین ذخیرهگاه زیستكره كشور نام گرفته و گونههای نادر جانوری و گیاهی را در خود جای داده است.
توران را آفریقای ایران لقب دادهاند. این منطقه بعد از سرنگتی آفریقا واقع در كشور تانزانیا دومین منطق? بیوسفر جهان به شمار میرود كه در فاصله 140 كیلومتری جنوب شرقی شاهرود و 28 كیلومتری جنوب شرقی شهر بیارجمند و در شمال مركزی كویر ایران واقع است.
از نقاطی چون بیارجمند و خوارتوران از قرن دهم به بعد بارها به عنوان مناطقی بین استانهای خراسان و قومس نام برده شده است. جای تردید نیست «خوار» در محلی بنا شده كه زمانی سكونتگاه بزرگی بوده است.
در شمال غربی «خوار» امروزی یعنی درسمت بادگیر، آثاری از شهر گذشته به چشم میخورد كه قسمت اعظم آن زیر انبوهی از ماسههای روان فرو رفته است. مجموعه توران از سه قسمت پارك ملی، پناهگاه حیات وحش و منطق? حفاظت شده تشكیل شده كه پارك ملی 8 درصد، پناهگاه حیات وحش 17درصد و منطق? حفاظت شده 75 درصد از كل مساحت منطقه را شامل میشود.
این منطقه در سال 1351 به عنوان منطق? حفاظت شده تحت مدیریت سازمان محیط زیست در آمد و در سال 1355 قسمتی از آن به عنوان پناهگاه حیات وحش انتخاب شد. در همان سال مجموعه توران از طرف یونسكو عنوان ذخیرهگاه زیستكره را نیز دریافت كرد. در سال 1381 قسمتهای مركزی این مجموعه به پارك ملی ارتقا یافت.
روستای رضاآباد تا مركز شهرستان (شهر شاهرود) 250 كیلومتر و تا مركز بخش بیارجمند 125 كیلومتر فاصله دارد. ارتفاع روستا از سطح دریای 890 متر است.
طایف? چوداری از طوایف ناشناخته كشور است كه در قرون اخیر از استان هرات افغانستان به منطق? توران شاهرود كوچ كرده و عدهای از آنها در شهرستانهای سبزوار و فردوس به شیو? نیمه كوچندگی روزگار میگذرانند. مركز چوداریها در استان سمنان، روستای رضاآباد از توابع دهستان خوارتوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود است.
ظرفیتهای مناطق ذكر شده سبب شد كه در دو سفر ریاست محترم جمهور به استان سمنان 2 منطق? نمون? گردشگری شامل زیستكره توران و منطق? رضاآباد و نیز 2 روستای هدف گردشگری قلعه بالا و زمانآباد به عنوان مناطق نمونه گردشگری و روستاهای هدف گردشگری انتخاب شوند.
سیمای طبیعی منطقه
بخشهای وسیعی از مجموع? توران را اراضی دشتی، كویری و تپههای ماسهای تشكیل داده است. چندین رشته كوه نسبتاً كم ارتفاع نیز به صورت پراكنده در منطقه واقع شدهاند. بلندترین نقط? منطقه كوه قلعه بالا واقع در ارتفاعات تیر كوه با ارتفاع 2 هزار و 411 متر است كه در جنوب شرقی بیارجمند و در منتهیالیه شمال غربی توران واقع شده و پستترین نقطه در اراضی كویری جنوب منطقه واقع شده كه حدود 700 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
حیات وحش
از نظر اهمیت و ارزش حیات وحش، مجموع? توران منحصر به فردترین منطقه تحت حفاظت ایران به شمار می ود، زیرا توران تنها منطق? ایران است كه هر سه گون? بومی ایران یعنی یوزپلنگ آسیایی، گورخر آسیایی و زاغبور را میتوان در آن مشاهده كرد. تا كنون 41 گونه پستاندار، 167 گونه پرنده، 42 گونه خزنده و 2 گونه دوزیست در این مجموعه شناسایی شده است.
آثار تاریخی :كاروانسرای عباس آباد و كاروانسرای میاندشت در مرز شمالی و شمال غربی منطقه ، كاروانسرای صدرآباد در مرز شمالی شرقی منطقه و تپه های شنی رضا آباد و زیارتگاه جرجیس پیامبر را می توان به عنوان توان توریستی دیگر منطقه قلمداد كرد .
جوامع انسانی
تعداد روستاها و سكونتگاههای روستایی واقع در محدوده مجموعه توران 34 روستا است. در منطق? خوارتوران طوایف عرب، عجم، سیستانی، چوداری و اقلیت بلوچ زندگی میكنند. هر یك از این طوایف از تیرهها و فامیلهای مختلف شكل گرفتهاند.
دامداری مهمترین مشغله و ممر درآمد خانوارهای منطقه است و پس از آن زراعت، باغداری، صنایعدستی و دیگر فعالیتهای تولیدی منبع درآمد خانوارها را تشكیل میدهد.
شترداری یكی دیگر از فعالیتهای مردمان ساكن در توران است. شترها در اغلب ماههای سال به صورت پراكنده در مراتع منطقه به چرا مشغولند. همه ساله تعداد زیادی دام كوچ رو از اوایل آبان به این منطقه وارد شده و تا اواسط فروردین درمراتع قشلاقی به سر میبرند.
روستاهای مهم منطقه عبارتند از قلعهبالا، احمدآباد، رضاآباد، زمانآباد، صالحآباد، اسبكشان، عشقوان، گرمابپایین، باغستان و ...
میراثفرهنگی و صنایعدستی
از مهمترین آثار تاریخی موجود در این منطقه میتوان به چند تپه تاریخی، آثار قلعههای دفاعی، مقبر? جرجیس پیغمبر، پیررضاآباد و ... اشاره كرد.
زنان هنرمند منطقه خوارتوران از جمله بافندگان گلیمهای نقشبرجسته و قالیهای بلوچی پر نقش و نگار هستند. بافتههای پشمینه در انواع سفره آردی، سفر? نانی، توبره، گلیم سجادهای، خورجین، پلاس و غیره در نقوش مختلف بافته میشود. استفاده از پشم شتر بخصوص در سفرههای آردی و گلیم جانمازی بسیار مورد توجه است.
بر روی این بافتهها نقوشی از حیوانات و پرندگان غیر اهلی منطق? خوارتوران مشاهده میشود. بافندگان این نقشها را به طور ذهنی ایجاد كرده و روند فراگیری هنر بافت و ایجاد نقش از نسلی به نسل دیگر و از مادران به دختران منتقل میشود. زنان طایفه چوداری ساكن رضا آباد از جمله زبردستترین بافندگان گلیم و قالیچههای بلوچی در منطقه به شمار میروند.
بافت پلاس (سیاه چادر) از موی بز نیز توسط زنان همین روستا انجام میگیرد. سیاهچادر مسكن عشایر در كوچ ییلاقی درون منطقه است. سوزندوزی بر روی سفره قند، سرپوش و یا تنپوش زنان و پارچههای پر نقش تزیینی سرتاقی از دیگر هنرهایدستی زنان منطقه است. در نقوش سوزندوزی خوارتوران میتوان نقشهای بلوچ را به وضوح مشاهده كرده و این امر از قرابت بیشتر این هنر با سوزندوزی رایج در سیستان و بلوچستان حكایت دارد.
پوشاك
پوشاك یكی از نشانههای فرهنگی جوامع مختلف انسانی است كه جلوهای از آداب و رسوم، سنتها، هنجارها و ارزشهای یك قوم را نمایان میسازد. در منطق? توران میتوان اجزاء پوشاك سنتی زنان و مردان را مشاهده كرد. گرچه در طی دهههای اخیر به دلیل ارتباط اهالی با شهرهای همجوار و نیز تغییر سبك زندگی استفاده از البسه محلی به حداقل ممكن كاهش یافته لیكن هنوز هم میتوان در نقاطی چون اسبكشان، رضاآباد و برخی روستاهای منطقه اجزای پوشاك سنتی اهالی را یافت. پوشیدن البسه محلی در مجالس شادی از جمله عروسیها در بین اهالی دو چندان میشود. كویرنشینان با پوشیدن پوشش نیاكان خود شور و صفای دیگری به مجالس جشن و سرور میبخشند.
دیگر جاذبهها
در كنار آثار تاریخی و دیگر جاذبههای منطقه آنچه بیش از همه مورد توجه گردشگران قرار میگیرد، شیو? سنتی زندگی مردمان خوارتوران است. استفاده از مصالح بومی در ساخت مسكن، روستای تك خانواری تجور، حفظ میراث معنوی از جمله آیینهای سنتی ازدواج در كنار معیشت مبتنی بركشاورزی، دامداری و شترداری از موارد قابل ذكر در این ارتباط است. ساكنان كویر به فراصت دریافتهاند كه چگونه در جریان زندگی، خود را با كویر و شرایط حاكم بر آن وفق داده و از منابع موجود حداكثر استفاده را كنند
