علی رضا اکبری-تالاب هامون سومین دریاچه بزرگ ایران پس از دریاچه خزر و دریاچه ارومیه است. این دریاچه از سه آبگیر کوچک تر به نام های هامون سابوری، هامون پوزک وهامون بزرگ تشکیل شدهاست که در زمان وفور آب به هم متصل میشوند و دریاچه هامون را تشکیل میدهند. مهمترین فواید تالاب هامون را می توان تامین آب منطقه، حفظ و نگهداری رسوبات، جلوگیری از نفوذ آب شور، تامین علوفه دام، ذخیره گاه وپناهگاه حیات وحش، تاثیر بر تعدیل آب و هوا و مهم ترین زیستگاه پرندگان مهاجر آبزی عنوان کرد. حالا هامون خشک شده است و دیگر نه تنها تاثیری بر تعدیل آب و هوا ندارد بلکه به تلی از خاک و رسوب تبدیل شده است که با هر نسیمی خاک بر چشم و دل حاشیه نشینانش می نشاند. هامون که روزی منبع درآمد 15 هزار صیاد با بیش از 12 هزار تن صید در سال بوده، اکنون با خشک شدن بستر وسیعش رفته رفته نیزارهای انبوه اطراف آن نیز که منبع تغذیه دام های منطقه بود، می رود که به کفهای خشک و ترک خورده تبدیل شود و پس از آجر شدن نان ماهیگیران سیستانی ، دامدارن را نیز روانه شهر ها کند.وه چه هامونی است این بی کرانه دریا...
هامون بزرگترین پهنه آبهای شیرین سیستان، از گذشته نقشی اساسی در زندگی مردم منطقه داشته و علاوه بر اثرات مثبت طبیعی، اقتصادی واجتماعی آن، در فرهنگ مردم منطقه نیز از تقدس خاصی برخوردار است. نام دریاچه هامون در اوستا «کانس اویا »یا کَنسو، در پهلوی کیانسی یا کیانسیه و در شاهنامه فردوسی دریاچه زره و در نوشته های فارسی زرتشتی کانفسه آمدهاست.
وسعت کل هامونها در زمان پرآبی ۵۶۶۰ کیلومتر مربع است که از این مقدار ۳۸۲۰ کیلومتر مربع متعلق به ایران است. با این اوصاف، دریاچه هامون وابسته به رودخانه هیرمند میباشد واین وابستگی باعث شده تا هرگونه نوسانات در میزان آب آن، مشکلاتی را برای کل سیستم بوجود آورد. رودخانه هیرمند شریان اصلی ورود به هامون وهمچنین رودخانههای خاشرود، فراه، هاروت رود، شوررود، حسین آباد ونهبندان به هامون میریزند.
هامون را باور کنیم
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در بازدید از تالاب بینالمللی هامون این دریاپه را میراثی جاودان و گرانبها خواند و گفت: با تصمیمات ناگهانی حیات تالاب بینالمللی هامون را به خطر انداخته ایم .
محمدجواد محمدیزاده افزود: این دریاچه جدای از اهمیت اکولوژیکی، شرایط تاریخی ارزندهای نیز دارد که باید آن را با تمام وجود باور کرد و اگر هامون را باور کنیم، دیگر کسی نمیتواند با رهاسازی گونهای از ماهیان حیات اکولوژیک این تالاب ارزشمند را به خطر بیندازد.
وی با بیان این مطلب که « هامون جای آزمون و خطا نیست و باید به صورت علمی به این تالاب نگاه شود »، ادامه داد: از سویی در تلاشیم تا تحقق حقآبه سالانه هامون و اجرای برنامههای مناسب زیستمحیطی حیات دوبارهای به هامون ببخشیم.
معاون رئیس جمهور با تاکید براینکه طبق بررسی کارشناسان خشکسالی دریاچه هامون سالانه 600 میلیارد تومان خسارت بر جای میگذارد از ضرورت مدیریت جامع و فراگیر بر فعالیتهای کشاورزی در حوزه بالادست و پاییندست هامون به عنوان یکی از راهکارهای مؤثر در تداوم حیات هامون نام برد .
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کل کشور با اشاره به اینکه باید در بحث کشاورزی از ابتدای حوزه آبخیز تا انتها، فعالیت بهرهبرداران ایرانی و افغان با مدیریت اصولی توأم باشد ، تصریح کرد:« فراهم نشدن تشکیلات و تجهیزات سازمانی کافی و مناسب برای حفاظت از دریاچه هامون ، نگین آبی جنوب شرق ایران را به تودهای خاک فرسود وگودالی خشک و عمیق تبدیل کرده است».باران نیامد ،دریا خشک شد!سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان نیز با اشاره به اینکه تالاب هامون سالهاست که در وضعیت بحرانی به سر میبرد ، گفت : این تالاب هفتمین تالاب بینالمللی و یکی از تالابهای مهم دنیا و پهناورترین دریاچههای آب شیرین فلات ایران در منطقه سیستان است که با ظرفیت بیش از 8 میلیارد مترمکعب آب برای زمستان گذرانی پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی از گونههای مختلف مکان مناسبی است.
خسرو افسری با بیان اینکه پیش از خشکسالی گسترده این تالاب ، سالانه بیش از 7 هزار تن ماهی توسط صیادان منطقه از این تالاب صید میشد، افزود: صید این مقدار ماهی تاثیر بسزایی در تامین پروتئین منطقه داشت و بالغ بر چند هزار خانواده از طریق شکار، صید، حصیربافی و دامداری امرار معاش میکردند.
افسری با اشاره به اینکه خشکسالیهای اخیر سبب به هم خوردن تعادل اکولوژیکی اکوسیستم دریاچه هامون شده ، افزود: مهمترین دلایل خشکسالی شدید و متناوب سیستان در سال های اخیر را می توان بارندگی کم، تبخیر زیاد، کم عمق بودن هامون، وابستگی تالاب به رودخانه مرزی هیرمند و بادخیز بودن منطقه عنوان کرد که این عوامل باعث شده است در حال حاضر این تالاب کاملا خشک شود. سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان با تاکید بر اینکه تالاب هامون از سال 87 به بعد در وضعیت بحرانی بسر می برد خاطرنشان کرد : خشکسالی سیستان تبعات زیادی در استان داشته است که کاهش اراضی زیر کشت و کاهش شدید راندمان تولید، کاهش مهاجرت پرندگان از بیش از 100 هزار قطعه در سال 1377 به کمتر از 10 هزار قطعه در سالهای اخیر و افزایش آلودگی هوا از جمله این تبعات است.
وی افزود : سازمان حفاظت محیط زیست جهانی بر وضعیت تالاب و زیست بوم و حیات وحش آن نظارت دارد و تعیین حقآبه و جلوگیری از تخریب و ایجاد دگرگونی از طریق انسانها کاملا کنترل و نظارت میشود و از سویی نیز در تلاشی هستیم تا مصوبه ساماندهی تالاب هامون در سفر استانی هیئت دولت به تصویب برسد تا بار دیگر شاهد زندگی مجدد در هامون باشیم. افغان ها حق آبه نمی دهند؟رئیس سازمان محیط زیست با اشاره به اینکه سه دور مذاکره با افغانها برای دادن حق آبه تالاب هامون انجام شده ولی افغانها مجاب نمیشوند و همکاری نمیکنند، گفت: در خصوص هامون در حالی که تعهد تامین حق آبه از سوی کشور افغانستان وجود دارد متاسفانه شاهدیم در سالهای ترسالی بخشی از این حق آبه واریز میشود اما در سالهای خشکسالی افغانستان حق آبه هامون را نمیدهد.
محمدی زاده افزود: « در اجلاس رامسر با حمایت یونپ تلاش کردیم افغانها را مجاب به نجات هامون و زندگی پیرامون آن بکنیم و ظاهرا افغانها نمی خواهند حق آبه تالاب هامون را بدهند.»
عباسعلی نورا ،نماینده مردم زابل و زهک در مجلس شورای اسلامی نیز در گفتوگویی با جوان در رابطه با تبعات خشک شدن دریاچه هامون و عدم پرداخت حقآبه ایران از سوی افغانستان گفت : «دریاچه هامون در استان ما یکی از اصلیترین مزیتهای منطقه بود، 250 روستا در حاشیه این دریاچه زندگی میکردند که هر کدام بطور متوسط 50 خانوار در آنها ساکن بود که بیش از یک میلیون و 600 هزار راس دام داشتند، اصلیترین منبع معیشت این مردم و دامهایشان دریاچه هامون بود، علاوه بر این بخش زیادی از این مردم از راه صیادی، تولید صنایع دستی از نیزارها و کشاورزی و دامداری گذران زندگی میکردند، اما با خشکسالیهای رخ داده و ندادن سهم حقآبه ما از سوی افغانها این دریاچه خشک شد و بیشتر این روستاها از سکنه خالی شدند، دامها از بین رفت و صیادانی که بیمه صیادی داشتند به بنادر جنوبی کشور و دیگر نقاط هجرت کردند، چیزی که برای مردم این منطقه باقی ماند تالابی خشک، محیط زیست از دست رفته، بحران بیکاری و روستاهای خالی از سکنه است.»
نورا با اشاره به تاثیرات ناشی از خشک شدن دریاچه هامون که از آن جمله میل جوانان منطقه به سمت حمل و قاچاق مواد مخدر است، افزود : «به دلیل نبود اشتغال و بیکاری متاسفانه برخی از جوانان منطقه به سمت حمل و قاچاق مواد مخدر از خاک افغانستان به داخل خاک کشورمان کشیده شدند و از این راه به دام مافیای مواد مخدر و قاچاقچیان بزرگ گرفتار آمدند».
