امید كاجیان | تا به حال اسم پارکهای علم و فناوری را شنیدهاید؟ اشتباه نکنید ! چون این پارکها هیچ شباهتی به پارکهای تفریحی و شهر بازی ندارد! البته اگر نتوانید ارتباطی بین یک پارک با دانش و علم بر قرار کنید هم حق دارید.
اما راستش را بخواهید کشورهای پیشرفته مدتهاست که از پارکهای علم و فناوری به عنوان جایگاهی برای رسیدن به تکنولوژی و فناوری استفاده میکنند. البته در این بین ایران نیز چند سالی است که با تأسیس پارکهای علم و فناوری در کشورتوجه ویژهای به ایجاد یک ساختار سازمان یافته در زمینه علم و تکنولوژی صورت داده است. به راستی پارکهای علم و فناوری که در کشور بر تعدادشان افزوده هم میشود چه فعالیتهایی انجام میدهند و آیا یک ساختار زاید است که در ایران کاربرد چندانی ندارد؟
نیاز به ادبیات نوین آموزشی داریم دکتر اسفندیار اختیاری رئیس کمیته پژوهش و فناوری مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با «جوان» میگوید: برای آن که بخواهیم نیاز کشورمان را به وجود پارکهای علم و فناوری بررسی کنیم باید کمی به آمار و ارقام دانشگاهیمان توجه کنیم. ما در سال 76، 750 هزار دانشجو در مقاطع تحصیلی مختلف داشتیم و 23 هزار استاد دانشگاه که عضو هیئت علمی بودند، اما هماکنون این تعداد به نزدیک به چهار میلیون دانشجو رسیده است ولی اعضای هیئت علمی دانشگاه، رشد چندانی نداشتهاند و این یعنی سیل عظیمی از دانشجویانی که در نتیجه افزایش شدید پذیرش دانشگاهها، قرار است فارغالتحصیل شوند! آماری که روز به روز بر آن افزوده میشود. از طرفی دولت نیز با خصوصیسازیها کوچکتر میشود. حجم پرسنلی دولت در پایان سال 1383 نسبت به ابتدای برنامه توسعه به میزان 2/57 درصد کاهش یافت و این موضوع استخدامهای دولتی فارغالتحصیلان را تحتالشعاع قرار داد به طوری که اگر وضعیت به همان منوال پیش میرفت بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه به 25 درصد میرسید. از سوی دیگر در همان سال در تحقیق و مقایسهای که بین ایران با کشورهای تازه توسعه یافته شکل گرفت نتیجهگیری حاصله این بود که اگر چه ایران نیروی متخصص بیشتری در اختیار دارد و همین طور سهم اعتبارات تحقیق و توسعه در تولید ناخالص داخلی ایران نیز بر این کشورها برتری دارد، اما تولید ناخالص داخلی آن نسبت به آن چه که باید باشد کمتر است. همه اینها نشان از ضعف در ادبیات و نظام آموزشی موجود داشت. بنابر این ما نیاز به ایجاد یک نظام و ادبیات نوین آموزشی در کشور داشتیم که این همان نظام ملی نوآوری است و پارکهای علم و فناوری یکی از همان رابطههایی است که میتواند نظام ملی نوآوری را پیاده کند.
پارکهای علم و فناوری؛ دانشگاهی برای ساخت یک حرفه اختیاری میافزاید: اگر در دانشگاه، یک نفر با دیپلم وارد میشود و کارشناس از دانشگاه بیرون میآید در پارکهای علم و فناوری، یک نیروی خلاق و کارآفرین وارد شده و یک حرفه از آن خارج خواهد شد. در واقع پارکهای علم و فنآوری، دانشگاههایی هستند، برای ساخت یک حرفه، یک اختراع و یک دانش کاربردی.
فراوانی منابع در اقتصاد مبتنی بر فناوری عضو هیئت امنای فناوری کشور با اشاره به تفاوتهای بین دانش و علم میگوید: دانش، ذخیره انباشته شده از اطلاعات و مهارتهاست که از مصرف اطلاعات توسط گیرنده اطلاعات حاصل میشود و بر خلاف اقتصاد فیزیکی که کمیابی منابع تعریف میشود، اقتصاد مبتنی بر دانش و فناوری، فراوانی منابعی است که باید تحقق بخشیده شود.
دكتر اختیاری با بیان اینکه هماکنون در 11 استان کشور پارکهای مختلف علم و فناوری وجود دارد با اشاره به کشورهای امریكا، آلمان، فرانسه، چین و انگلیس که به ترتیب بیشترین پارکهای علم و فناوری جهان را به خود اختصاص دادهاند، پیشرفت ایران در توسعه پارکهای علم و فناوری را بسیار خوب توصیف میکند و میگوید: یك پارك علم و فناوری سازمانی است كه به وسیله متخصصین حرفهای مدیریت میشود و هدف اصلی آن افزایش ثروت در جامعه از طریق ارتقای فرهنگ نوآوری و رقابت در میان شركتهای حاضر در پارك و مؤسسات متكی بر علم و دانش است. برای دستیابی به این هدف یك پارك علمی، جریان دانش و فناوری را در میان دانشگاهها، مؤسسات تحقیق و توسعه، شركتهای خصوصی و بازار، به حركت انداخته و مدیریت میكند و رشد شركتهای متكی بر نوآوری را از طریق مراكز رشد و فرآیندهای زایشی تسهیل میكند. پاركهای علمی همچنین خدمات دیگری با ارزش افزوده بالا همراه با فضاهای كاری و تسهیلات با كیفیت بالا فراهم كنند.
شاخصههای جدید در اقتصاد جهانی عضو کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی با ذکر اینکه بهترین جایگاههای به ثمر نشاندن یک اختراع در کشور، و تأسیس شرکتهای تجاری مبتنی بر فناوری، همین پارکهاست میافزاید: این پارکها با کمک انكوباتورها یا مراكز رشد و با در اختیار قراردادن امكانات و خدمات از یک سو و مشاورههای لازم در زمینههای مدیریتی از سوی دیگر، ایجاد، پرورش و توسعة شــــركتهای نوپــا را سبب میشوند. اسفندیار اختیاری با ذکر سه عامل: تعداد جوازهای علمی (پتنتهای) داده شده، درآمدهای حاصل از حق امتیازات و مجوزهای علمی و سهم صادرات فناوری عالی از کل صادرات صنعتی، به عنوان شاخصههای جدید مؤثر در اقتصاد جهانی، پارکهای علم و فناوری را پلی برای دستیابی به اقتصاد جدید مبتنی بر دانش میداند.
سفر به نخستین مرکز نوآوری در پارکهای علم و فناوری کشور یزد، جایی که نخستین مرکز نوآوری در پارکهای علم و فناوری کشور، در آنجا و در سال 80 تأسیس شد و به اجرا درآمد. مطمئناً بازدید از یکی از پارکهای علم و فناوری موفق کشور فرصتی است تا از نزدیک با فعالیتهای اینگونه پارکها آشنا شویم. مهندس شکوهی، معاونت پارک علم و فناوری یزد با بخش بندی فعالیتهای پارک علم و فناوری این استان به شرح فعالیتهای بخشهای مختلف آن میپردازد: پارک علمی کودکان و نوجوانان که اولین حلقه ارتباطی برای این پارک و برای آشنایی با پدیدههای علمی و ایجاد حس کنجکاوی و آموزش در کودکان و نوجوانان، به همراه بازیهای علمی وآشنایی با اصول و علوم ریاضی، فیزیک و شیمی است، بخش نوآوری پارک که منبع شکلگیری و ثبت اختراعات است و با در اختیار قرار دادن امکانات به مخترعین فرصت به ثمر نشاندن ثبت اختراعاتشان داده میشود. بخش رشد، که شامل رشد مقدماتی که یک دوره کوتاه مدت شش ماهه است که در آن شرایط ورودی ایدهها هنوز کامل نیست و پس از این دوره، استقرار و حمایت از شرکتهای نوپا و حمایتهای مالی از آنها شکل میگیرد. بخش شرکتهای استیجاری که هم اکنون بیش از 200 شرکت با ماهیت اقتصاد فناوری، در این پارک مشغول فعالیت هستند و همچنین وجود شرکتهای اقماری در دیگر نقاط این استان که زیر نظر پارک علم و فناوری یزد مشغول فعالیت هستند.
هر ماه، چندین اختراع در پارکهای علم و فناوری گفتنی است هر ماه به طور متوسط در پارک علم و فناوری یزد، دو تا سه اختراع به ثبت میرسد. اختراعاتی که فقط در پارک فناوری این استان به ثمر رسیده نزدیک به یکصد اختراع بوده است. اما وجود شرکتها ی متعدد که فعالیتهای اقتصادی شان بر مبنای تکنولوژی و فناوری است از دیگر بخشهای مهمی است که مهندس شیرین خسروی مدیر امور مؤسسات پارک فناوری یزد در مورد آن توضیح میدهد:«شرکتهایی که حتماً ایدههای فناورانه و اقتصادی داشته باشند و پس از آن که دوره رشد را گذراندند به شکل شرکتهای استیجاری شروع به فعالیت میکنند که هر سه ماه یکبار بر روی کار این شرکتها نظارت میشود در این میان، شرکتهایی که توان فعالیت ندارند از گردونه خارج میشوند». متخصصین فناوری اطلاعات، بیوتکنولوژی، فنی و مهندسی و شرکتهایی که در این زمینهها فعالیت دارند میتوانند در این پارکها پس از طی دورههای آموزشی و اینکه تشخیص داده شود آیا شامل یک شرکت براساس ایدههای نوین میشوند یا نه شروع به فعالیت خواهند کرد.
فناور بودن برخی از شرکتهای پارکها مورد تردید است خسروی از دیگر برنامههای پارکهای علم و فناوری به برگزاری جشنوارههای ایدههای برتر که سالی یکبار برگزار میشود، نمایشگاه اختراعات و ابداعات و حمایت از پایاننامههای کاربردی دانشجویان دانشگاه با درنظر گرفتن امتیاز شخص دانشجوی پژوهشگر اشاره دارد. اما مدیر امور مؤسسات پارک علم و فناوری یزد در پاسخ به این سؤال «جوان» که آیا به آنچه که در این پارک موردنظر بوده رسیدید یا نه میگوید: از لحاظ کمی از برنامهها جلوتر هستیم اما موضوع بر سر بسیاری از شرکتهایی است که فناور بودن آنها گاهی در این پارکها مورد تردید است و ما ناچار به بازنگری در آن و یا حذف این شرکتها، به دلیل عدم فعالیت مثبت آنها در یک بازه زمانی بلندمدت، میشویم. گفتنی است انجمنهای علمی و صنفی، صندوق پژوهش و فناوری، شبکه پژوهش و فناوری استان از جمله بخشهای دیگری است که در پارک علم و فناوری این استان وجود دارد.
یک نگاه، چند نتیجه با پایان بازدید از این پارک، که تنها، نمونهای از پارکهای علم و فناوری کشور است و با توجه به صحبتهای مسئولین و کارشناسان در این زمینه به نظر میآید که هنوز جامعه دانشجویی ما با پارکهای علم و فناوری و ساختار آن آشنایی ندارند و نخبگان جامعه و استعدادهای درخشان دانشآموزی و یا مخترعین جوان گروهی هستند که بیش از قشر دانشجو با این پارکها سر و کار دارند و این یعنی آن که هنوز برای ایجاد نظام ملی نوآوری در میان اقشار دانشجو نیاز به برنامهریزی بیشتری است. از سوی دیگر پارکهای علم و فناوری هم احتیاج بیشتری به تبلیغات و آگاهیرسانی در جهت آشنا ساختن افکار عمومی با کارکردهای این سازمان دارند. اگر چه این پارکها نیز خودراه درازی برای تکمیل شدن و پخته تر عمل کردن دارند. یادمان باشد که وزارت علوم هم باید توجه بیشتری به برقراری ارتباط بین دانشجویان و این پارکها داشته باشد چرا که مطمئناً دروس دانشگاهی ما تضمینی برای فارغ التحصیلان و پیوستنشان به صنعت نخواهد بود!
