زندگی با دور ریختنی‌ها

گزارش «جوان» از امرار معاش با زباله‌ها

انگار دنیای او دنیای دیگری است و نگاهش به اطراف متفاوت، چشمان پسرک در گذر از خیابان‌ها برخلاف مقتضای سن وسالش به دنبال اسباب بازی و لباس‌های پرزرق وبرق نیست بلکه چشمان او با دیدن سطل‌های انباشته از زباله است که می‌درخشد پسرک بی تفاوت نسبت به محیط اطراف و نگاه‌های متفاوت به کار خود ادامه می‌دهد تا زودتر از همکاران خود بتواند سهم بیشتری از زباله‌ها کسب کند مقابل مغازه‌های اغذیه فروشی، میوه فروشی و مدارس و پارک‌ها پردرآمدترین محدوده فعالیت اوست. دریکی از خروجی‌های شهر محل تجمع نان خشکی‌ها وزباله جمع کن‌ها است که اگر صبح تاغروب هر کجای شهر باشند عصر در آنجا جمع می‌شوند تا در ازای تحویل پلاستیک، آهن و نان خشک‌هایی که جمع آوری کرده‌اند دستمزد یک روز تلاش و کوچه گردی خود را بگیرند. سرپرست یا صاحب دستگاه، گونی‌های کارگران وکودکان را به نوبت وارسی می‌کند. پلاستیک‌ها، نان خشک و آهن‌ها را جداگانه وزن می‌کند و جلوی اسم هرکدام عددی را دردفتر می‌نویسد و براساس آن به کارگرها پول پرداخت می‌کند. هرکدام که قوی تر است و زباله بیشتری جمع کرده است پول بیشتری دریافت می‌کند. دربین آنها اکثریت خواهر و برادر و تقریباً هم سن وسال هستند وهر صبح توسط کارفرما درمحل‌های مشخص شده ای حاضر می‌شوند تا روزی خود را از بین زباله‌های مردم پیداکنند. یکی «روزی» می‌برد و یکی در آمد 20 میلیونی!اگرچه آنها به دلیل کم سن وسال بودن مزد واقعی خود را نمی‌گیرند اما از درآمد خود راضی هستند. در حالی که طبق برآوردهای صورت گرفته صاحبان این دستگاه‌ها از تلاش کودکان وبزرگسالانی که به جمع‌آوری موادبازیافتی می‌پردازند روزانه 10الی 20میلیون تومان سود می‌برند و هیچ قانون و ضابطه‌ای نیز مانع فعالیت آنها نیست. با وجود اینکه زباله‌ها در محلی خرید وفروش می‌شوند که خیلی دور افتاده و متروکه نیست کسی به این محل سر نمی‌زند وسیستم مشخصی برای رسیدگی به وضعیت تأسفبار افرادی که میان زباله‌ها کار و زندگی می‌کنند وجود ندارد و اجازه ادامه کار به آنها داده می‌شود. با وجود اینکه این کودکان صبح تا شب میان آشغال‌ها می‌لولند و درآمد ناچیزی کسب می‌کنند اما عده‌ای که از تلاش آنها سود کلانی می‌برند در جهت منفعت خود به تشویق کودکان برای ادامه کار می‌پردازند. بازیافت 8 درصدی زباله‌ها در کشور زباله تا چندین سال پیش به عنوان موادی غیر قابل استفاده و دور ریختنی بود که دفن آنها معضلات زیست‌محیطی را در پی داشت ولی به تدریج با پیشرفت‌هایی که صورت گرفت این مواد دور ریختنی مجدداً وارد چرخه صنعت شد و از آن روز زباله به عنوان طلای کثیف نامیده شد چرا که تجربه نشان داده اگر زباله به درستی مدیریت شود و عملیات بازیافت و بازیابی آن به گونه‌ای علمی صورت بگیرد نه تنها معضلاتی را نخواهد داشت بلکه از این راه سود اقتصادی به دست می‌آید. 3/5 میلیون تن زباله در جهان تولید می‌شود که سهم کشور ما از این میزان 40 هزار تن و سهم کشور آلمان 90 هزار تن در روز است. با این تفاوت که در کشورهای توسعه یافته مانند آلمان 80 درصد زباله و در ایران هشت درصد زباله بازیافت می‌شود. با پیشرفت‌های انسان و بهره‌برداری‌های گوناگون از طبیعت، میزان زباله تولیدی انسان‌ها رو به افزایش نهاد. اما به موازات آن شیوه‌های دفع و بازیافت نیز بهبود یافتند و امروز اگر مدیریت پسماند به صورت کارآمد صورت گیرد، زباله دیگر یک معضل نیست، چنانچه ایالات متحده امریکا روزانه 13 میلیون دلار از راه بازیافت زباله درآمد دارد. اما به‌رغم نقش اقتصادی طلای کثیف بهره‌گیری واستفاده اقتصادی از آن به صورت غیر کارشناسی توسط عوامل غیر مجاز بازیافت انجام می‌شود که نمونه آن را هرروز درسطح شهر شاهد هستیم افرادی که در سطل‌های زباله به دنبال نان شب هستند. تولید زباله از زبالهمحمد علی عبدلی، استاد دانشگاه و کارشناس مسایل زیست محیطی، روند کار زباله دزدها که منجر به بازیافت غیرقانونی مواد می‌شود را اینگونه توضیح می‌دهد: «اینها افراد گونی به دستی هستند که بعد از جمع‌آوری مواد خشک بازیافتی، آنها را به واسطه‌هایی که در محله‌های مختلف به‌خصوص منطقه 18 وجود دارند می‌فروشند که در نهایت افراد واسطه هم زباله‌ها را به کارگاه‌های اطراف تهران حمل می‌کنند. در آنجا یا به طور مستقیم کار بازیافت صورت می‌گیرد یا اینکه به کارخانه‌های مختلف تحویل داده می‌شود. وی معتقد است که به دلیل ساماندهی نشدن این فعالیت‌ها در کشور با بازیافت مواد به این طریق غیرقانونی تبعات زیست محیطی و بهداشتی فراوانی را به دنبال دارد از قبیل تولید محصولات غیر بهداشتی که ناقل انواع بیماری‌ها هستند که اغلب در اختیار روستاییان با قیمت پایین گذاشته می‌شود.» وی می‌افزاید: «تولید شانه تخم مرغ و جعبه‌های شیرینی از دیگر موادی است که توسط بازیافت غیرقانونی و غیر بهداشتی تولید می‌شود که در تمام اینها آلودگی محل می‌شود.» عبدلی به حمل آلودگی توسط زباله دزدها اشاره می‌کند و می‌گوید: «تمامی افرادی که در این چرخه غیرقانونی حضور دارند، دچار مشکلات روحی و جسمی هستند و به دلیل تماس مستقیم با زباله‌های غیر بهداشتی و اشیای تیز و برنده مانند آهن و شیشه ناقل بیماری‌های عفونی مانند ‌ایدز و هپاتیت هستند؛ اما تنها چیزی که برای کارفرمایان این زباله دزدها مهم است سودی است که از این طریق کسب می‌کنند.»زباله‌های دزدیده شده پس از جمع آوری از سطح شهر توسط زباله دزدان راهی کارگاه‌های زیر زمینی بازیافت جنوب شهر می‌شوند و پس از مدتی، تبدیل به دمپایی و کیسه زباله و مگس‌کش شده و راهی خانه‌های مردم می‌شوند. شهرداری تهران به عنوان متولی جمع آوری و دفع زباله‌های پایتخت که در سال‌های اخیر و در اجرای طرح مکانیزاسیون خدمات شهری، بیش از ۷۰هزار مخزن زباله را در نقل مختلف شهر نصب کرده ‌ البته این مخازن مجالی برای زباله دزدان برای سود آوری شده است. سرقت 15 درصد از زباله‌های شهر تهران یکی از مسئولان شهرداری تهران‌ می‌گوید: «شهرداری نمی‌تواند برای تمام مخازن زباله که در شهر نصب کرده مأمور بگذارد تا با زباله دزدان برخورد کند.» وی، با بیان اینکه وظایف دستگاه‌هایی چون محیط زیست، وزارت بهداشت، نیروی انتظامی و قوه قضائیه است که از منظرهای مختلف به برخورد با زباله دزدها بپردازند، اظهار می‌دارد:« تا زمانی که فرهنگ تفکیک و دفع صحیح زباله از سوی شهروندان رعایت نشود، نمی‌توان با زباله دزدها برخورد کرد. اگرچه آمار و ارقامی از تعداد زباله دزدها و میزان سود ناشی از زباله دزدی وجود ندارد؟ اما آمارهای غیر رسمی تشکل‌های زیست محیطی حکایت از سرقت حدود ۱۵درصد از زباله‌های شهر تهران دارد.»بازیافت 50 درصد زباله شهرتهرانبنابر آمار‌سازمان خدمات موتوری شهرداری تهران روزانه حدود هشت هزار تن انواع زباله در پایتخت تولید می‌شود که از این میزان حدود ۳۵ درصد خشک و ۶۵ درصد زباله تر است. در شهر تهران با افتتاح خطوط جدید بازیافتی در مرکز دفع زباله کهریزک تهران حداکثر میزان زباله بازیافت شده به ۵۰ درصد از کل زباله تولیدی می‌رسد. این درحالی است که عدم رعایت الگوی صحیح مصرف کالاها و مواد غذایی از سوی بسیاری شهروندان و توسعه کالاها و مواد بسته بندی که بر حجم زباله‌های تولیدی شهر تهران افزوده، موجب شده تا میزان زباله‌های در دسترس زباله دزدها افزایش پیدا کرده و آنها در چند حلقه کاری به سودهای بسیاری دست یابند.» این مقام مسئول شهرداری می‌گوید: «شهرداری تهران با اتخاذ رویکردهای مختلف، مقابله با این پدیده ناهنجار را دنبال می‌کند؟ اما تا زمانی که همراهی سایر دستگاه‌های مسئول و عموم شهروندان نباشد نمی‌توان توفیقی در برخورد با زباله دزدان داشت.» وی می‌افزاید: «هر زمان جمع آوری زباله و تفکیک آن به صورت کامل و به شکلی مطلوب انجام شود، چیزی برای دزدیدن وجود نخواهد داشت و به این ترتیب زباله دزدی هم در شهر فعالیت نخواهد کرد.»جمع آوری مکانیزه زباله‌ها وی با بیان اینکه جمع آوری مکانیزه زباله تا حد مناسبی توانسته با این پدیده برخورد لازم را داشته باشد، تصریح می‌کند: «گسترش این طرح می‌تواند بیش از پیش زباله دزدی را در تنگنا قرار دهد. ضمن اینکه شهرداری تهران با همکاری دستگاه قضایی، برخورد جدی و شدید تری را با زباله دزدان آغاز کرده و در همین خصوص گشت‌های ناحیه‌ای را برای کنترل وضعیت زباله تهران بیشتر کرده است.» وی به برنامه شهرداری تهران برای آموزش هرچه بیشتر تفکیک زباله از مبدأ به شهروندان تهرانی، خاطرنشان می‌کند: «در همین خصوص آموزش‌های چهره به چهره در نواحی شهر تهران برگزار شده و از سویی غرفه‌هایی برای دریافت زباله‌های خشک تفکیکی توسط مردم در مناطق راه‌اندازی شده است.»وی ادامه می‌دهد:«کانکس‌های‌ سازمان بازیافت برای تحویل زباله‌های خشک شهروندان تهرانی، مستقر شده‌اند. شهروندان می‌توانند برای تحویل زباله‌های خشک خود از جمله کاغذ باطله، نان خشک، انواع فلزات، شیشه و پلاستیک به اینگونه مراکز مراجعه و در ازای آن کارت اعتباری و بن دریافت کنند.» و سرانجام...پسرک که خودش را به نحوی پنهان کرده تا چهره اش مشخص نشود با رسیدن به سر کوچه گونی اش را زمین می‌گذارد و با دستانی که از کند وکاو زباله‌ها به سیاهی کیسه‌های زباله تبدیل شده است پولی را از جیب خود بیرون آورده وبستنی قیفی می‌خرد و در کنار دیواری می‌نشیند و نفسی آرام می‌کشد.سطل‌های انباشته شده از زباله که شاید در نگاهی اولیه بسیار زشت و ناپسند است امروز به نان‌دانی تعداد زیادی تبدیل شده است و با وجود به خطر‌انداختن سلامت فردی و جامعه منبعی برای تأمین معاش است. اگرچه جلوی معضل زباله گردی را به‌طور کامل نمی‌توان گرفت‌ ولی آهنگ رشد آن را می‌توان کاهش داد و با اقدامات مؤثر می‌توان جلوی فعالیت آنها را به طور مؤثر گرفت. به امید روزی که بتوان با تفکیک زباله به طور کامل در مبدأ، دست زباله دزدها را از این طلای کثیف کوتاه کرد.