روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق پس از سقوط صدام و تشکیل نظام جدید تا آنجا بهبود یافت که دو کشور به بزرگترین شرکای منطقهای یکدیگر تبدیل شدند. در این بین اشغالگران و متحدانش و بازماندگان رژیم بعث، ایران را به دخالت در امور عراق متهم میکنند، حال آنکه خودشان سالهاست به ملت هر دو کشور ظلم کردهاند و اکنون کمکهای ایران را دخالت میخوانند تا میان دو ملت مقتدر اختلاف و تفرقه ایجاد کنند. برای روشن شدن برخی ابهامات در روابط دو کشور با «حسن کاظمی قمی» سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در عراق که به تازگی مأموریت شش و نیم سالهاش به پایان رسیده، گفتوگو کردهایم.
*برخی رسانهها و مقامات عراقی و منطقهای تبلیغات سنگینی علیه سفیر جدید ایران در عراق و اظهارات اخیرش درباره شکایت از اتهام زنندگان به ایران به راه انداختهاند. ریشه این اتهامزنیها کجاست؟
واقعیت این است که برخی بدخواهان روابط ایران و عراق، نمیتوانند وجود روابطی قوی بین دو کشور را تحمل کنند. ضمن اینکه آنهایی که در رژیم صدام بودند یا از آن حمایت میکردند با نظام فعلی عراق و با دموکراسی مشکل دارند. اشغالگران و عوامل رژیم سابق عراق این فضا را ایجاد میکنند. این هم اولین بار نیست که این مصاحبهها صورت میگیرد و آخرین بار هم نخواهد بود. اساساً هر گاه عراق در مقطعی حساس قرار میگیرد این اتهامزنیها به ایران هم اوج میگیرد. در زمان تشکیل دولت انتقالی، تدوین قانون اساسی و انتخاب پارلمانی این بحثها به اوج میرسد. اکنون هم که عراق در مقطعی حساس قرار گرفته و سفیر جدید ایران هم به بغداد رفته، آنها موقعیت را برای اتهامزنی به ایران فراهم دیدهاند. آنچه واقعیت دارد این است که طی چند سال گذشته، ایران بخشی از راهحلهای منطقهای عراق بوده و همواره به حل مشکلات این کشور کمک کرده است. این با دخالت فرق داد. ما از فرایند سیاسی، روند دموکراسی و تشکیل حکومت عراق حمایت کردیم، مردم را به شرکت در انتخابات تشویق و برای استقلال عراق مساعدت کردیم.
*آیا مقامات عراقی در جریان این کمکها نیستند که گاه آنها هم بحث دخالت ایران را مطرح میکنند؟
برخی افراد به دلیل اطلاعات ناکافی، چنین موضعگیریهایی میکنند که وقتی برایشان توضیح داده میشود متوجه میشوند که دچار خطا شدهاند.
*چرا این هجمه علیه امریکا که در جزئیترین مسائل عراق و حتی چینش کابینه دخالت میکند وجود ندارد؟
اگر یک نبض سنجی در عراق انجام دهیم متوجه میشویم که امریکا در نظر جامعه، مسئولان و روشنفکران عراق متهم است. مردم عراق از امریکاییها متنفرند و این مسأله در حرکتهای مردمی و اظهارنظرهای مسئولان به شکل جدی وجود دارد. آنها بارها گفتهاند که امریکا از دخالت در امور عراق به ویژه انتخابات پرهیز کند.
ناکارآمدی امریکا در عراق هم محصول همین واکنشهای عمومی مردم و مراجع دینی است.
خروج امریکا از عراق هم از مصادیق تمکین آنها به این تنفر است. آنها قرار است تا 2011 به طور کامل از عراق خارج شوند و الان 90 هزار نیروی خود را دارند خارج میکنند. خلاصه اینکه موج بیاعتمادی نسبت به امریکا در میان مردم، مسئولان و روشنفکران عراقی رو به افزایش است.
*بعثیها از طریق فهرست العراقیه به دنبال تسلط بر نیروهای مسلح عراق هستند و آگاهان و تحلیلگران میگویند که بعثیها از این راه به دنبال کودتا هستند. آیا آنها میتوانند این کارها را انجام داده و اختیارات نخستوزیر را هم کاهش دهند؟
تأکید همه مردم و مراجع دینی عراق،التزام به قانون اساسی است. هر مجموعهای میتواند نظر خود را داشته باشد، اما آنچه مبنای عمل قرار میگیرد قانون اساسی به عنوان میثاق ملی است. اختیارات نخستوزیر در قانون اساسی مشخص شده و مبنای کار هم همین اختیارات است. اگر کسی بخواهد تغییری در کیفیت کار نخستوزیری در عراق ایجاد کند باید قانون اساسی را تغییر دهد که شرایط برای این امر مهیا نیست. ضمن اینکه با توجه به حضور پرشور مردم عراق در انتخابات که در سختترین شرایط انجام شد و اینکه مردم عراق در دشوارترین شرایط، بر ایجاد دموکراسی تأکید میکنند، احتمال کودتا بسیار ضعیف است.
*در حال حاضر وضعیت روابط سیاسی ایران و عراق را چگونه ارزیابی میکنید؟
نظام جدید عراق به دنبال ایجاد و بهبود روابط با کشورهای دیگر به ویژه همسایگان است. نگاه جمهوری اسلامی ایران به عراق جدید در قالب کمک به ثبات، امنیت، استقلال و شکوفایی این کشور است. ایران به دنبال آن است تا عراقی عاری از اشغالگری و تروریسم شکل بگیرد و در این راستا مناسبات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی خود را با این همسایه گسترش داده است. روابط ایران و عراق برپایه روابط تاریخی، اشتراکات مذهبی و فرهنگی و عبور از آثار سوء باقیمانده از سیاستهای رژیم سابق بغداد است. ما به دنبال استفاده از ظرفیتهای یکدیگر و یک همکاری ممتاز هستیم. ما الان شرکای استراتژیک منطقهای یکدیگریم. ما طولانیترین مرزها را با یکدیگر داریم و امکان حضور زیارتی - سیاحتی هر دو ملت در کشور یکدیگر وجود دارد. وجود قبور متبرکه شش امام معصوم علیهم السلام در عراق و امام رضا علیه السلام در ایران و همچنین جاذبههای سیاحتی دو کشور در کنار اشتراکاتی که عرض کردم، دو ملت ایران و عراق را بیش از پیش به هم نزدیک کرده است. ایران پایدارترین اقتصاد منطقه و کوتاهترین و ارزانترین مسیر اقتصادی و بهترین تجربه بازسازی پس از جنگ را دارد و این میتواند کمک زیادی به عراق جدید باشد.
مسائل و اختلافات مرزی و رودخانهای هم با همکاری و گفتوگوهای دو کشور در حال رفع است.
* در دوره سفارت شما در بغداد، روابط اقتصادی ایران و عراق به کجا رسید؟
سطح روابط اقتصادی ایران و عراق در سال 1383 معادل 730 میلیون دلار بود. این رقم در سال 88 به هفت میلیارددلار رسید. این روابط شامل تجارت غیرنفتی، صادرات انرژی، صدور خدمات فنی مهندسی و مسائل سیاحتی، زیارتی و درمانی است. عراق در حال حاضر اولین شریک تجاری ایران محسوب میشود و ایران نیز بزرگترین شریک عراق در منطقه به حساب میآید.
*آیا امکان افزایش ظرفیت مناسبات اقتصادی میان ایران و عراق وجود دارد؟
قطعاً. ظرفیتهای کشور برای همکاری بین ایران و عراق چندین برابر است و بین وضعیت موجود و وضعیت مطلوب فاصله وجود دارد. البته باید برنامهریزیهای دولت در جهت فاصله موجود کاهش یابد. ایران در عرصه سازندگی تجربههای زیادی دارد و برای انتقال این تجربیات اعلام آمادگی کرده است. امیدواریم با تشکیل دولت جدید و بهبود وضعیت امنیتی عراق، سازندگی این کشور هم آغاز شود.
*گفته میشود که ترکیه شریک اول تجاری عراق است نه ایران؟
ارقام ارائه شده درباره روابط تجاری عراق و ترکیه واقعی نیست. خود مقامات ترکیه هم این آمار و ارقام را قبول ندارند. اینکه 12 میلیارد دلار روابط تجاری عراق و ترکیه است، واقعیت ندارد.
*روابط اقتصادی ایران و عراق به جز مسائلی که گفتید شامل چه مواردی است؟
طی این چند سال بین ایران و عراق 170 سند همکاری در عرصههای اقتصادی، تجاری، فنی، سیاسی و فرهنگی امضا شده است. برخی از این اسناد اکنون در حال اجراست و برخی در دست مطالعه. در حال حاضر شش گذرگاه رسمی مرزی و 12 بازارچه مرزی فعال شده و تعدادی بانک دولتی و خصوصی ایران در عراق شعبه زدهاند. دولت عراق نیز خواهان تأسیس بانک در ایران شده که مورد موافقت قرار گرفته است. در حال حاضر 5/9 میلیون نفر از اتباع دو کشور به ایران و عراق میآیند و میروند در حالی که برنامهریزی برای پنج میلیون نفر بود. بخشی از برق و 40 درصد سوخت نیروگاههای عراق از طرف ایران تأمین میشود. نمایشگاههای تجاری ایران در عراق به طور مداوم دایر میشود و همین امسال برای برپایی 20 نمایشگاه توافق شده است.
