تلاش برای احیای گذشته افتخارآمیز

همگرایی در آسیای فارسی

شعیب بهمن - در این بین دیدار رهبران سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان در تهران، نه تنها نشان از روابط گسترده میان این کشورها دارد، بلکه یک بار دیگر مسأله اتحاد سه کشور فارسی زبان را بیش از پیش مطرح ساخته است. قلمرو فارسیاز نظر تاریخی می‌‌‌توان سرزمین‌های آسیای مرکزی، ایران، افغانستان، پاکستان، بخش‌هایی از هند و چین را جزو حوزه تاریخی ایران قرار داد. تاریخ گواه است که مردم آسیای مرکزی، ایران، افغانستان، پاکستان، بخش‌هایی از هند و چین (جمهوری خودمختار سین کیانگ) اساسا علم و ادب را با زبان فارسی می‌‌‌آموختند و با این زبان می‌‌‌آفریدند. در حال حاضر نیز می‌‌‌توان سرزمین‌هایی که سه کشور پارسی زبان ایران، تاجیکستان و افغانستان در آن قرار گرفته‌اند را «ایران بزرگ» نامید. تاریخ، فرهنگ، زبان، ادبیات و آداب و رسوم مشترک میان مردم این کشورها به شکلی است که می‌‌‌توان مردم ایران، افغانستان و تاجیکستان را برادران تاریخی و خونی عنوان نمود. علاوه بر این اسلام نیز در پیوند مردمان این منطقه به یکدیگر نقش اساسی ایفا کرده است. با این حال به رغم مشترکات و پیوندهای فراوان، هنوز این کشورها نتوانسته‌اند به ایجاد اتحادی قوی دست بزنند. این در حالی است که پایان حاکمیت اتحاد جماهیر شوروی بر تاجیکستان، اتمام جنگ‌های داخلی در افغانستان و پیدایش ثبات نسبی در این کشور به همراه تقویت رویکرد تعمیق روابط با کشورهای همسایه در سیاست خارجی ایران موجب شده که فرصت طلایی اتحاد میان کشورهای پارسی زبان بیش از پیش مهیا گردد.امنیت سه جانبه با توجه به این نکته که امنیت تاجیکستان و افغانستان به ایران مربوط می‌‌‌شود و امنیت ایران بستگی به این دو کشور دارد، لذا ایران به عنوان کشوری قدرتمند در منطقه باید در همگرایی سه کشور هم زبان و هم فرهنگ نقش عمده را بازی کند. در این بین با توجه به توانایی‌های بالقوه ایران در بخش اقتصادی و نیازهای مبرم تاجیکستان و افغانستان به همکاری و کمک‌های اقتصادی تاسیس یک نهاد در راستای توسعه همکاری‌های اقتصادی میان تهران- کابل- دوشنبه می‌‌‌تواند آغازی مناسب در شکل‌گیری این اتحاد باشد. تجربیات و پیشرفت‌های ایران در بخش اقتصاد و منابع سرشار طبیعی موجود در افغانستان و تاجیکستان، همچنین موقعیت جغرافیایی این سه کشور آینده درخشانی از همکاری‌های اقتصادی را ضمانت می‌‌‌کند. نباید از یاد برد که ایران از لحاظ عوامل تاریخی، دینی و جغرافیایی در افغانستان و تاجیکستان دارای نفوذی طبیعی است. از سوی دیگر، تعداد قابل ملاحظه تاجیک‌ها و هزاره‌های پارسی‌گوی شیعی مذهب به همسایه غربی خود علاقه خاصی دارند. در پی جنگ داخلی در افغانستان حدود دو میلیون نفر از اتباع افغانستان به ایران پناه برده بودند. ضمن آنکه ایران در گذشته چهره‌های سیاسی شناخته افغانستان را پناه داده بود.عامل قدرتبر این اساس همگرایی سه کشور فارسی زبان منطقه، یعنی ایران، افغانستان و تاجیکستان، یکی از بهترین راه‌های ایجاد یک اتحاد منطقه‌ای جدید با توانایی‌های بالقوه است. زیرا زبان فارسی عامل اصلی و قدرتمندی است که مردم سه کشور را به هم پیوند می‌‌‌دهد. تاسیس اتحاد کشورهای فارسی زبان در وضعیت کنونی منطقه و جهان، یک امر اجتناب‌ناپذیر و ضروری می‌‌‌باشد که برخاسته از منافع مشترک سه کشور افغانستان، ایران و تاجیکستان است. بر این اساس طی سال‌های گذشته جمهوری اسلامی ایران در سیاست خارجی خود توجه ویژه‌ای به کشورهای پیرامونی به خصوص کشورهای حوزه آسیای مرکزی نشان داده است. در این خصوص می‌‌‌توان به پیگیری طرح‌های بلندپروازانه به منظور احداث مجموعه‌ای از جاده‌ها و خطوط راه‌آهن برای احیای مسیر تاریخی «جاده ابریشم» اشاره نمود. بر این اساس ایران در حال گسترش شبکه حمل و نقل خود به سمت همسایگان شرقی است که از آن جمله می‌‌‌توان به راه آهن و جاده‌هایی اشاره کرد که شرق ایران را به هرات در غرب افغانستان متصل می‌‌‌کنند یا شبکه راه‌ها و تونل‌هایی که توسط شرکت‌های ایرانی از جنوب تاجیکستان به سمت خجند در شمال این کشور احداث شده‌اند. مسلما تعقیب این برنامه‌ها می‌‌‌تواند به احیای نقش تاریخی ایران به عنوان گذرگاه تجاری مهم در منطقه منجر شود. مسلما تشکیل یک اتحاد منطقه‌ای میان سه کشور فارسی زبان دارای ابعاد منطقه‌ای و جهانی خواهد بود. در ابعاد منطقه‌ای به رغم آنکه تلاش‌های فراوانی از سوی ترکیه و سایر کشورها جهت همگرایی کشورهای ترک زبان صورت گرفته است، با این حال هنوز گام موثری در راستای اتحاد کشورهای فارسی زبان برداشته نشده است. از این رو همگرایی و اتحاد ایران، تاجیکستان و افغانستان می‌‌‌تواند تحولی مهم در منطقه آسیای مرکزی به شمار آید. در واقع تأکید‌‌ بر تعمیق روابط میان ایران، افغانستان و تاجیکستان با محوریت زبان فارسی نباید به گونه‌ای باشد که دیگر کشورهای همسایه چنین همکاری‌هایی را برضد منافع خود ارزیابی کنند. ازاین رو ضروری است همواره تأکید‌‌ شود که اهداف این همگرایی و اتحاد به هیچ وجه علیه کشورهای دیگر نخواهد بود. زمینه‌های همکاریدر ابعاد جهانی نیز باید توجه داشت که اتحاد این سه کشور و ایجاد یک همگرایی منطقه‌ای، به هیچ وجه قدرت‌های جهانی نظیر روسیه و امریکا را خشنود نخواهد کرد. روسیه به هیچ وجه نمی‌خواهد هر گونه اتحاد یا تشکلی بدون مشارکت او در این قلمرو شکل گیرد؛ زیرا از گسترش نفوذ ایران در منطقه استراتژیک آسیای مرکزی بیم دارد و چنین اقدامی را خلاف منافع خود در منطقه می‌‌‌داند. از سوی دیگر ایالات متحده امریکا نیز مخالف تشکیل اتحاد سه کشور فارسی زبان می‌‌‌باشد؛ زیرا واشنگتن می‌‌‌خواهد از هر راه ممکن ایران را در انزوا قرار دهد و از گسترش نفوذ و جایگاه تهران در منطقه جلوگیری کند. به هر حال اگر چه تا کنون اقدام‌های زیادی جهت اتحاد سه کشور فارسی زبان صورت گرفته است، با این حال شرایط امروز منطقه و جهان ایجاب می‌‌‌کند که سه کشور دارای زبان، دین، فرهنگ و تاریخ مشترک در حفظ ارزش‌ها و منافع مشترک خود بیشتر کوشا باشند. در این راستا به منظور توسعه و تحکیم همگرایی‌های هرچه بیشتر در منطقه، چند مورد باید مورد توجه قرار گیرد:1. راه اندازی شبکه تلویزیونی فارسی زبانان 2. همکاری در زمینه مبارزه با مواد مخدر 3. اولویت یافتن مسائل اقتصادی و تجاری4. احداث و توسعه راه‌های ارتباطی و ترابری 5. تأسیس فضای واحد اقتصادی در مجموع نباید از یاد برد که ده هزار سال تاریخ، فرهنگ، آداب و سنن و رسوم مشترک، زبان واحد و حس وابستگی در بین مردمان این منطقه بزرگ آنچنان عمیق و گسترده است که به سختی می‌‌‌توان مشابه آن را در دیگر نقاط مشاهده کرد. علاوه بر این سابقه تاریخی، پتانسیل‌های فراوان سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پراکنده در مجموعه این کشورها و ضرورت پیوستگی آنان وجود دارد.