گزارشی از دوازدهمین اجلاس سالانه اساتید سطح عالی و خارج حوزه علمیه قم

تقدیر سالانه از میراثداران مکتب

دروس حوزه‌های علمیه به سه سطح کلان مقدماتی، سطح و عالی تقسیم می‌شود‌، اگر چه در میان این سه سطح نیز سطوح مختلف آموزشی مانند پایه‌های (سال‌ها) مختلف آموزشی از سال اول تا دهم و بیشتر تعریف شده است اما هنوز با گذشت سال‌ها‌، این ترتیب کلان آموزشی‌، هویت خود را حفظ کرده است. دروس عالی حوزه شامل دروس رسائل‌، مکاسب‌، کفایه و خارج فقه و اصول است که تقریباً همیشه کسانی تدریس این دروس را برعهده می‌گیرند که خود به رتبه علمی مناسبی رسیده‌اند. تدریس این سطوح آموزشی به ویژه در شهری علمی مانند قم‌ را می‌توان نشانه‌ای از مجتهد بودن استاد و آمادگی برای ورود به مدارج علمی برجسته حوزوی مانند مرجع تقلید دانست. اساتید سطوح عالی و خارج را باید مراجع تقلید بالقوه حوزه دانست که قطعاً گروهی از آنان در آینده‌، به عنوان نسل جدیدی از مراجع تقلید به جامعه معرفی خواهند شد. کسانی که با نظام آموزشی حوزه آشنا هستند به خوبی می‌دانند که تنها «توانمندان علمی» در یک محیط علمی امکان رشد دارند که این موضوع نیز با توجه به آزاد بودن طلاب برای انتخاب دروس و اساتید ویژگی خاصی به شیوه تدریس دروس عالی حوزه داده است‌. آنچه می‌خوانید گزارشی کوتاه از دوازدهمین اجلاس اساتید سطوح عالی و خارج حوزه علمیه قم است. درس خارج فقه و اصول در نگاه بسیاری از افراد‌، «درس خارج» موضوعی ناشناخته است‌، اگر محور دروس حوزه و «سواد» در حوزه را میزان علم شخص در علم «فقه و اصول» بدانیم‌، درس خارج فقه و اصول، را باید تخصصی ترین دروس حوزوی بنامیم. با توجه به ارائه موضوعاتی «فراتر از علم فقه و اصول» اما در همان موضوع‌، به این دروس «خارج یا فراتر» از فقه و اصول گفته می‌شود‌، نه دروسی که شخص باید در خارج از کشور! آن را تحصیل کند‌، این دروس نیز معمولاً با توجه به توانمندی استاد و استعداد شاگرد از 10 تا 20 سال طول می‌کشد تا در شخص «قوه اجتهاد» ایجاد شود تا او بتواند از منابع اصلی فقه شامل قرآن‌، سنت‌، عقل و اجماع‌، احکام شرع را در موضوعات مختلف استخراج کند که دراین صورت به او «آیت الله» اطلاق می‌شود. روشن است که تسلط فرد برای استخراج احکام «مستحدثه» یعنی احکامی که با توجه به نیازهای روز مانند لقای مصنوعی، شبیه‌سازی و موارد دیگر از منابع دینی‌، نشانه‌ای از تسلط بیشتر او بر مبانی شرعی و توان اجتهادی است. اگر تحصیل مقدمات و سطح در حوزه را حداقل 10 سال‌- برای افراد نخبه و نه اشخاص معمولی - بدانیم‌، کسب مقام اجتهاد یعنی تلاشی علمی حداقل 30 ساله! و این مشروط به آن است که دیگر فعالیت‌های حوزوی مانند تبلیغ یا تدریس و فعالیت‌های اجتماعی‌، این افراد را از فعالیت‌های علمی در حوزه دور نکند! تقید به تحصیل و تدریس – در هر حال و احوال - از شرایط موفقیت این افراد است و این نظم آهنینی – مطابق با وظایف شرعی و اجتماعی- می‌طلبد‌، آن چنان که در مورد بسیاری از مراجع تقلید و شخصیت‌های برجسته حوزوی بیش از 16 ساعت فعالیت علمی در روز دیده می شود در حالی که اغلب آنان بیش یا نزدیک به 70 سال سن دارند و این یعنی نهایت عشق به دانش! در مورد زندگانی آیت‌الله عبدالله خائفی – از تقدیر شدگان در دوازدهمین اجلاس سالانه اساتید برجسته حوزه - می‌خوانیم: در مدت 50 سال تدریس «همت استاد در برپایی دروس عالی حوزه به گونه‌ای است که وی در بخشی از خاطرات خود گفته است در عراق تنها یک روز درس را تعطیل کردم، آن هم به این علت که صدام اعلام کرده بود شهر را بمباران می‌کند و قسم جلاله یاد کردند که به جز آن حتی با تب چهل درجه هم درس را تعطیل نکردم.»اجلاس دوازدهم دوازدهمین اجلاس اساتید سطح عالی و خارج حوزه علمیه قم با تشکیل سه کمیسیون «نقش استاد و تداوم انقلاب اسلامی»، «نقش استاد در تعلیم و تربیت» و «حوزه و بین‌الملل» همراه با تقدیر از اساتید نمونه سطح عالی و خارج حوزه علمیه قم روز پنج شنبه در قم برگزار شد. ارائه گزارش دبیران کمیسیون‌ها قبل از سخنرانی‌های رسمی‌، این امکان را برای حاضران فراهم کرد تا پاسخ برخی از انتقادات خود را در سخنان سخنرانان رسمی همایش بیابند. درخواست تشکیل شورای دائمی اجلاسیه اساتیدحجت‌الاسلام حسین عباسی از اساتید سطح عالی حوزه علمیه قم و دبیر کمیته تخصصی نقش استاد در تداوم انقلاب اسلامی به عنوان اولین سخنران بعد از مراسم آغازین خواستار تشکیل شورای دائمی اجلاسیه اساتید برای اعلام مواضع اساتید حوزه‌های علمیه در طول سال و ایفای نقش هدایت اساتید در حوزه‌های علمیه شد و با اشاره به نقش استاد در تداوم نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران گفت: «مطالبات مراجع عظام تقلید و در رأس آن منشورهای امام راحل و پیام‌ها و مطالبات رهبر معظم انقلاب که نقش کلیدی در هدایت و حمایت حوزه‌های علمیه دارد به عنوان منشورها و دستورالعمل‌هایی از سوی مدیران تنظیم و در اختیار اساتید گذاشته شود و این اساتید نیز در برابر نسل جوان حوزه مسئولیت سنگینی به عهده دارند». وی خواستار انتشار خبرنامه‌های فصلی فقه سیاسی اسلام و برگزاری نشست‌های مشترک برای حمایت از رهبر معظم انقلاب شد. همچنین ملاقات اساتید با رهبر معظم انقلاب در شروع هر سال تحصیلی از دیگر پیشنهادات این کمیسیون بود. لزوم برنامه‌های آموزشی حوزه‌های علمیه حجت‌الاسلام محمد ربانی از اساتید سطح عالی حوزه علمیه قم و دبیر کمیته تخصصی نقش استاد در تعلیم و تربیت خواستار برنامه‌ریزی صحیح و استفاده از تکنولوژی پیشرفته روز برای تبلیغ معارف دین شد. وی در بخش دیگری از سخنان خود خواستار بازنگری در برنامه‌ها و نظام آموزشی مدارس علمیه شد و گفت: «آیا وضعیت طلبه‌ای که خود را بی‌نیاز از مباحثه، دقت در متون و تحقیق دانسته و به اشتغالات غیر حوزوی روی آورده با کسانی که زحمت و رنج دروس حوزه را به عهده گرفته‌اند از نظر شهریه و سایر امکانات برابر است» وی خواستار چاره‌اندیشی مسئولان حوزه در این زمینه شد. حضور تبلیغی روحانیت شیعه در دنیا نزدیک به صفر!!سومین سخنران همایش نیز حجت‌الاسلام محمدحسن زمانی، معاون بین‌الملل حوزه‌های علمیه و دبیر کمیته تخصصی حوزه و عرصه بین‌الملل بود. وی که در سابقه فرهنگی خود فعالیت‌های مختلف تبلیغی در عرصه بین‌المللی از جمله حضور در مصر به عنوان رایزن فرهنگی را دارد، ضرورت حضور تبلیغی حوزویان و اساتید در عرصه بین‌الملل، بررسی میزان کارهای انجام شده تبلیغی در عرصه جهانی، بررسی امکان حضور حوزویان و اساتید در کشورها و قابلیت‌های فعلی کشورها برای پذیرش مبلغان، لزوم مهارت‌افزایی اساتید برای آمادگی حضور در عرصه‌های بین‌الملل و تدوین راهکارهای اعزام و حضور اساتید در عرصه جهانی را از مصوبات این کمیته برشمرد و گفت: «روحانیت و حوزویان که به عنوان وارثان انبیا، مسئولیت تبلیغ دین را برعهده گرفته‌اند، این مسئولیت را افزون بر عرصه ملت ایران، باید در بیش از دویست کشور دنیا انجام دهند ولی متأسفانه امروز حضور تبلیغی روحانیت شیعه در دنیا نزدیک به صفر است و این امر اهتمام ویژه مسئولان حوزه را می‌طلبد و تلاش در راستای تقدیر از کسانی که تاکنون در جهانی‌سازی مکتب تشیع تلاش کرده‌اند بخشی از این اقدام است.» وی با اشاره به قابلیت‌های روحانیت شیعه و امکان فراهم شدن حضور فعال آنان در عرصه بین‌الملل تصریح کرد: «90 درصد عرصه‌های جهانی در بین شیعیان و اهل سنت روی فعالیت اساتید و حوزویان باز است و این امر تلاش دوچندان مسئولان حوزه را می‌طلبد.» تدوین برنامه ریزی ساماندهی امر تبلیغ سخنران بعدی آیت الله مقتدایی‌، مدیر حوزه علمیه قم بود‌، وی که سال‌هاست در عالی‌ترین سطوح علمی حوزه در حال تدریس است‌، گفت: امروز نه تنها حضور مبلغان حوزوی در سراسر ایران احساس می‌شود، بلکه از سراسر جهان نیاز به مبلغ دارند. فرصت طلایی است و تنها نباید به تدریس اکتفا شود. زمینه‌های مناسبی با توجه به تأکید مراجع تقلید قم و نجف در اعزام حوزویان به خارج از کشور در حال فراهم شدن است که ضرورت تربیت شاگردانی پرتلاش در سطح بین‌الملل را دوچندان کرده است. اساتید مسئولیت شاگردان خود را بپذیرند، وضعیت شاگردان را از نظر پیشرفت علمی به عهده بگیرند و بر اخلاق شاگردان نظارت کنند. پرورش هزاران طلبه که در آینده مبلغی پیشرفته، مفسری کبیر و استادی برجسته خواهند شد به عهده اساتید سطوح عالی و خارج حوزه‌های علمیه است.» وی در ادامه سخنان خود از تدوین برنامه‌ای برای ساماندهی امر تبلیغ خبر داد و گفت: «ستادی با شش کمیته برای ساماندهی امر تبلیغ تشکیل شده که نیازهای تبلیغی جامعه را شناسایی کرده و براساس شناسایی این نیازها، طلاب به مناطق مختلف اعزام خواهند شد. رشته تحصیلی جدیدی برای تبلیغ در خارج از کشور در حوزه علمیه قم تأسیس شده که داوطلبان برای ورود به این رشته افزون بر شرکت در آزمونی به زبان انگلیسی، پس از قبولی، دوره تخصصی تبلیغ برای اعزام به خارج از کشور را به زبان انگلیسی می‌گذرانند که البته زبان انگلیسی این دوره آغاز شده و زبان عربی آن نیز به زودی آغاز می‌شود.» تربیت اخلاقی طلاب توسط اساتیدآیت‌الله جعفر سبحانی از مراجع تقلید که به عنوان سخنران ویژه به این همایش دعوت شده بود در سخنان خود گفت: «شاگردان، فرزندان علمی و فکری اساتید هستند و استاد افزون بر تعلیم و آموزش شاگرد، پرورش و تربیت او را نیز برعهده دارد و فرق استاد حوزه و استاد دانشگاه در این موضوع است. نقش استاد دانشگاه تنها آموزش دروس است، اما استاد حوزه غیر از مقام تعلیم، باید در مقام اخلاق هم ادای وظیفه کند. وظیفه استاد نه تنها تدریس، بلکه اشراف کامل به مراحل تحصیلی شاگرد است. در گذشته که شاگرد کمتر و استاد بیشتر بود، استاد اشراف کامل به مراحل تحصیلی شاگرد داشت، اما اکنون به دلیل افزونی شاگرد و کمی استاد، اشرافیتی به تحصیل صورت نمی‌گیرد، در حالی که بدون اشراف استاد، پرورش قدرت فکری شاگرد امکانپذیر نیست.»