طی سالهای اخیر، دستگاه سیاست خارجی ایران با نگاهی جدید به منطقه آمریکایلاتین نگریسته است. این نگرش جدید که محصول یک سیاست خارجی «فعال»، «عملگرا»، «عدالتطلبانه» و «مبتنی بر اصول اسلامی» است، بر سه اصل «حکمت»، «عزت» و «مصلحت» بنا شده است. در این راستا دولت نهم و در ادامه آن دولت دهم، در سیاست خارجی خود نشان داده است که از تمایل زیادی برای ارتقا و گسترش روابط با تمام کشورهای جهان برخوردار است. در این بین کشورهای اسلامی از یک سو و کشورهایی که در حال توسعه هستند و همواره از سلطه قدرتهای بزرگ آسیب دیدهاند، از اولویت بیشتری برخوردارند، چنانکه گسترش روابط با کشورهای آمریکای لاتین، نمونه واقعی چنین امری است. این منطقه در حال حاضر به واسطه نزدیکی با ایالات متحده آمریکا یعنی کشوری که در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی ارتباط مستقیم و دوستانهای با ایران نداشته، به لحاظ استراتژیک حائز اهمیت است.
تاریخچه روابط
روابط ایران وآمریکای لاتین به سال 1902 میلادی و امضای عهدنامه مودت و تجارت با کشورهای مکزیک، برزیل، آرژانتین، اروگوئه و شیلی باز میگردد که بعد از 30 سال و با به قدرت رسیدن رضاخان پهلوی، این روابط به برقراری روابط سیاسی و گشایش سفارتخانه ارتقا یافت. در دوران محمدرضا پهلوی، این روابط متأثر از نظام بینالملل و فضای غالب بر آن یعنی جنگ سرد و نیز موقعیت ایران و کشورهای منطقه، در استراتژی کمونیستستیزی ایالات متحده قرار داشت. در این دوران به خاطر نزدیکی ایران با کشورهای منطقه به عنوان متحدان ایالات متحده، روابط از ماهیتی کاملاً سیاسی برخوردار بود. در بعد اقتصادی نیز درآمدهای نفتی ایران مورد توجه کشورهای آمریکای لاتین بود و در این چارچوب ایران با توصیه آمریکا در برخی از کشورهای منطقه، نظیر برزیل سرمایهگذاری کرد.
در سالهای آغازین انقلاب اسلامی با بحرانی شدن روابط ایران و آمریکا، برخی از کشورهای آمریکای لاتین نظیر مکزیک و شیلی، تحت تأثیر آمریکا، روابط خود را با ایران به حالت تعلیق درآوردند و برخی دیگر به شکل غیرفعال به کار خود ادامه دادند. اگر چه در این دوره جو بیاعتمادی بین ایران و کشورهای آمریکای لاتین گسترش یافت، اما گذشت زمان و به خصوص وقوع جنگ تحمیلی موجب شد که ایران برای برونرفت از انزوای سیاسی و اقتصادی، روابط خود را با کشورهای آمریکای لاتین گسترش دهد. بدین ترتیب تا پایان جنگ و دوران سازندگی، سفارتخانههای ایران در کشورهای شیلی، اروگوئه، کوبا، نیکاراگوئه وکلمبیا افتتاح و آغاز به کار کردند. در این دوران با توجه به تحریمهای اقتصادی، واردات از آمریکای لاتین افزایش یافت و کشورهایی چون آرژانتین، برزیل و اروگوئه به عمدهترین شرکای وارداتی ایران در آمریکای لاتین تبدیل شدند.
با این وجود بهرغم توسعه و افزایش چشمگیر روابط تجاری و اقتصادی، روابط سیاسی چندان در حد انتظار نبود و منافع ایران در سطح بینالمللی را تأمین نمیکرد. این شرایط تا زمان آغاز به کار دولت نهم در سال 1384 همچنان پابرجا بود. با روی کار آمدن دولت احمدینژاد، توسعه و گسترش روابط با کشورهای حاضر در آمریکای لاتین به یکی از اهداف بلندمدت دولت مبدل شد.
فصل نوین روابط
در فصل نوین گسترش روابط ایران با کشورهای منطقه آمریکای لاتین، گسترش همکاریها و قراردادهای دوجانبه میان ایران با کشورهایی نظیر ونزوئلا، نیکاراگوئه، اکوادور، برزیل، کوبا، بولیوی و... مدنظر سیاست قرار گرفت. در این راستا طی سالهای اخیر، سفرهای بیشماری میان سران کشورهای فوق صورت گرفته است که از آن جمله میتوان به سفرهای هوگو چاوس، دانیل اورتگا، مورالس و... به تهران اشاره کرد، ضمن آنکه رئیس جمهور ایران و اکثر وزرای دولت نیز بارها به کشورهای منطقه آمریکای لاتین سفر کردهاند.
به طور کلی طی سالهای اخیر هم ایران و هم کشورهای آمریکای لاتین از گسترش روابط با یکدیگر استقبال کردهاند. اکثر کشورهای منطقه آمریکای لاتین معتقدند به صرف اینکه ایران در لیست سیاه ایالات متحده قرار دارد، نباید از ایجاد رابطه با جمهوری اسلامی خودداری کرد. به نظر میرسد روابط تنگاتنگ و رو به گسترش ایران و کشورهای منطقه آمریکای لاتین طی سالهای گذشته، بیش از هر فاکتور دیگری تابع دیدگاه مخالف و تردیدگونه این کشورها نسبت به ایالات متحده آمریکا و اصرار آنها بر استقلالخواهی در برابر این ابرقدرت همسایه است. در واقع نوعی احساس خشم میان رهبران آمریکای لاتین نسبت به آمریکا وجود دارد. از سوی دیگر ارتباط ایران با دولتهای منطقه آمریکای لاتین نیز بعضاً ناظر بر حفظ متحدان سیاسی در مجامع بینالمللی و در عین حال ناخشنود کردن آمریکاست.
علاوه بر این از بُعد اقتصادی نیز منطقه بسیار وسیع آمریکای لاتین با برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز و ظرفیتهای بالای معدنی، صنعتی و کشاورزی میتواند شریک اقتصادی بسیار خوبی برای جمهوری اسلامی ایران باشد. در این زمینه ایران، علاوه بر صادرات نفت، از توانایی بالایی برای صادرات خدمات مهندسی و فنی، تولیدات و مصنوعات فولادی و مسی، تولیدات پتروشیمی، تولیدات پلاستیکی و... برخوردار است و به واسطه موقعیت ژئواستراتژیک خود در خاورمیانه و تواناییهای اقتصادی میتواند نقش مهمی را در متنوعسازی روابط تجاری و اقتصادی کشورهای آمریکای لاتین ایفا کند.
در مجموع تمایل کشورهای منطقه به ایجاد ساختارهای جدید منطقهای در دو بعد اقتصادی و سیاسی، حرکت به سمت تشکیل یک ساختار جدید اجتماعی و استمرار حمایت از سیستم چندقطبی جدید در نظام بینالملل، فرصتهای متعددی را در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار داده تا در حیات خلوت آمریکا به گسترش نفوذ خود بپردازد.
هراس آمریکا
گسترش روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای منطقه آمریکای لاتین بیش از همه نگرانیهای ایالات متحده آمریکا را برانگیخته است، زیرا ایران عملاً با گسترش روابط با کشورهای منطقه آمریکای لاتین، در حیاط خلوت ایالات متحده حضور یافته است. این امر برای آمریکا که همواره سعی کرده در کشورهای همسایه و مناطق مجاور ایران حضور داشته باشد، بسیار گران تمام شده است. در واقع ارتقای روابط ایران با کشورهای منطقه در شرایطی صورت گرفته که همواره ایالات متحده آمریکا از آن بیمناک بوده است و به روشهای گوناگون سعی کرده از گسترش روابط ایران با کشورهایی نظیر نیکاراگوئه، ونزوئلا، کوبا، بولیوی، اکوادور، برزیل و... ممانعت به عمل آورد.
بر این اساس آمریکاییها معتقدند که گسترش روابط ایران با کشورهای آمریکای لاتین، علاوه بر آنکه موجب حضور مستقیم ایران در حیات خلوت آمریکاییها میشود، میتواند بلوکی از کشورهای معارض با آمریکا و نظم جهانی آمریکایی را نیز سامان دهد، به خصوص که آمریکاییها به خوبی به این نکته واقف هستند که نزدیکی، همسازی و همگرایی میان دولتها و قدرتهایی که هر یک به دلیلی در برابر هژمونیسم سیاسی آمریکا ایستادهاند، در درازمدت برای واشنگتن چالشساز خواهد بود.
در نتیجه جمهوری اسلامی ایران در شرایطی موفق به برقراری رابطهای منسجم و پایدار با کشورهای آمریکای لاتین شده که ایالات متحده آمریکا همواره از گسترش چنین روابطی ناراضی بوده است. با این حال دیپلماسی هوشمند دولت ایران نه تنها تسلیم خواستههای آمریکاییها نشده است، بلکه هر روز بیش از پیش روابط خود را با کشورهای آمریکای لاتین گسترش داده است، به نحوی که هم اکنون تلاشهای آمریکا برای همراه کردن برزیل با تحریمهای گروه 1+5 علیه ایران، ناکام مانده است. بر این اساس بهرغم آنکه رأی برزیل که عضو غیردائم شورای امنیت است، برای تصویب تحریم بر ضد ایران در شورای امنیت ضروری است، با این حال این کشور مهم در منطقه آمریکای لاتین با اعمال تحریمهای بیشتر بر ضد ایران مخالفت کرده و خواستار تعامل با ایران شده است. در این راستا حتی سفر هیلاری کلینتون به برزیل و دیدار با لوئیز لولاداسیلوا رئیس جمهور این کشور نیز نتوانست تغییری در مواضع برزیلیها بهوجود آورد.
