نفیسه ابراهیمزاده انتظام
«این هفته ماشین رو جلوی در پارک نکن، غروب نشده خونه باش، هرجا اجتماع چند نوجوان را دیدید راهتان را کج کرده و از مسیر دیگری رفت و آمد کنید، پنجرهها رو باز نذار، بیمار قلبی و عصبی، بچه کوچک و زن باردار در خانواده دارید یک هفته ببریدشون یک جای آرام». اشتباه نکنید؛ اینها توصیههای آمادهسازی برای یک جنگ نیستند. اینها تنها دستورالعملهای مواجهه شهروندان با پدیدهای به نام چهارشنبه سوری است.
در جشن چهارشنبه سوری یا جشن چهارشنبه آخر سال، ایرانیان آخرین سهشنبه سال خورشیدی را با برافروختن بوته آتش و پریدن از روی آن به استقبال نوروز میروند. ظاهراً از میان مراسم این روز مثل قاشقزنی، توزیع آجیل مشکلگشا، پریدن از روی آتش و فالگوش ایستادن بدعتها بیشتر مورد اقبال جوانان قرار گرفته است. آلودن مراسم کهن چهارشنبه سوری به رفتارهای نامتعارف و استفاده از ترقه، فشفشه، نارنجک، بمبهای دستساز و ترکیبی، اکلیل سرنج، زرنیخ و... هفته منتهی به چهارشنبه آخر سال را به «هفته وحشت» تبدیل کرده است.
سرهنگ مهدی یادندی معاون اجتماعی فرماندهی نیروی انتظامی استان تهران تعبیر جالبی از چهارشنبه آخر سال دارد. وی معتقد است: «از شنیدن کلمه «چهارشنبه سوری» تن مادران میلرزد و پدران نگران از صداهای گوشخراش، گوشه لب میگزند، این یعنی اینکه چهارشنبه سوری هم تابع مقتضیات زمان شده و قوس بیشتری پیدا میکند و امروز دیگر هیچ شباهتی با اصل خودش ندارد.»
طی آمارهای به دست آمده از حوادث چهارشنبه آخر سال در سالهای گذشته حدود 73درصد حادثهدیدگاه در آخرین چهارشنبه سال گذشته در حال بازی بودهاند، 15درصد عابر و حدود 8درصد نیز در خانه در حال تماشا بودند. ضمن اینکه 85درصد این حوادث در خیابانها و 14درصد در خانه اتفاق افتاده است.
با وجودی که همه ساله در روزهای پایانی سال و در آستانه چهارشنبه آخر سال رسانهها دست به کار ارائه هشدارهای لازم برای داشتن آخر سالی سالم میشوند، همچنان سرویسهای حوادث از خبر بروز اتفاقات ناگوار خالی نمیشوند. از این امر میتوان نتیجه گرفت که جلوگیری از برگزاری مراسم چهارشنبه سوری نه تنها راهکار این مشکل نیست بلکه خود، مشکلات دیگری درپی خواهد داشت. در این میان جایگزینی این مراسم، ایمنسازی آن و یا حتی آموزشهای پیشگیرانه گزینههای مناسبی به نظر میرسند. در جامعه ما علاوه بر اینکه حوادث و آسیبهایی نظیر حوادث ناشی از مواد محترقه و منفجره یا آتشافروزی چهارشنبه پایانی سال، تهدیدی جدی برای سلامت افراد خصوصاً کودکان و نوجوانان است، به تخریب چهره فرهنگ ایرانی در کشورهای دیگر نیز منجر میشود.
در این زمینه حجتالاسلام سیدرضا اکرمی، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس که اینگونه مراسم را در زمره خرافات میداند، میگوید: «برای چنین کارهایی که منطق عاقلانهای پشتشان نیست؛ هرگز نمیشود در مورد کشور و فرهنگ مردمی مثل ایرانیان با سابقه تمدن کهن قضاوت کرد و البته که معیار معرفی چهره فرهنگی کشور به سایر ملل چنین اعمال خرافی نیست.»
با وجود تمهیدات متعدد باز آنچه جامعه را در برابر چنین آسیبهایی ایمن میکند آموزشهای پیشگیرانه است.
عموماً گروه خطر در آسیبهای جشنهای نامتعارف پایان سال افراد 14 تا 26ساله هستند. یعنی کسانی که درک درستی از حادثه و خطر ندارند. در این گروه سنی مقاومت در برابر آموزش نیز به وضوح به چشم میخورد. از جمله عوامل این امر عبارتند از: «لاف زدن، ابراز دلیری، چشم و همچشمی، رقابت و تحریک دوستان و همکلاسیها.
حجتالاسلام اکرمی معتقد است: «زمینههای بازدارندگی چنین آسیبهایی به همراه ضررهای آن باید در طول سال فراهم شود نه تنها محدود به هفته آخر سال باشد. زیانهای چنین اعمالی باید مثل سیگار، الکل و قمار به عنوان یک خلاف به کودکان گوشزد و در کتابهای درسی در قالب طرحهای خرافهزدایی آورده شود.» صاحبنظران معتقدند بعد از پدر و مادر، معلم پرنفوذترین فرد در نزد کودک است و مدرسه میتواند نقش مهمی در آموزشهای پیشگیرانه تربیت دانشآموزان برای ورود به یک زندگی مسؤولانه داشته باشد. نقشی که در حال حاضر از دید برنامهریزان آموزش کشور مغفول مانده است.
در حال حاضر که دوباره جامعه در آستانه برگزاری مراسم چهارشنبه سوری ملتهب است، و فرصت ایجاد زیرساختها در طول سال از دست رفته، نقش و جایگاه بازدارنده ارگانهای امنیتی در کشور پررنگتر میشود. این روزها حضور نیروهای انتظامی در برخورد با قاچاقچیان مواد محترقه، دلالان و سودجویان و سازندگان این مواد و البته مصرفکنندگان جدیتر از قبل میشود. به طوری که تمام مأموران پلیس پایتخت در چهارشنبهسوری آمادهباش کامل هستند و با توجه به اینکه ارتکاب چنین اعمالی مجرمانه و قابل تعقیب کیفری است، دادستان عمومی و انقلاب تهران به عنوان مدعیالعموم به تمامی دادسراها و مأموران انتظامی و ضابطان دادگستری اعلام کرده در صورت مشاهده نسبت به شناسایی عاملان اقدام کنند و با مرتکبان چنین اعمالی برخورد قاطع و سریع به عمل آید و مهلت داده نشود تا این قبیل افراد موجبات سلب آسایش و آرامش جامعه را فراهم آورند.
علاوه بر این و به استناد قانون مجازات اسلامی هرگونه قاچاق و خرید و فروش مواد منفجره و محترقه به طور غیرمجاز، جرم است و مجازات زندان و شلاق به همراه دارد. با این حال آنچه مسلم است بازدارندگی این قانون آنقدر نیست که جلوی رشد دامنه رو به افزایش اینگونه فعالیتهای ضد اجتماعی را بگیرد.
در عین حال، سردار اسماعیل احمدی مقدم، فرمانده نیروی انتظامی کشور به متخلفان و قانونشکنان چهارشنبه آخر سال وعده داد در صورت شناسایی بازداشت و تا آخر تعطیلات در بازداشتگاهها به سر خواهند برد.
نقطه تناقض در این مسأله خلأ قانونی در برگزاری مراسمی است که نقش و شیوههای اجرای آن غیرقابل اجتناب است و تعبیر اوضاع موجود در برگزاری آئین چهارشنبه سوری به شادیها غیرنرمال و ناهنجار در حالی صورت میگیرد که هنجار و چارچوبی برای آن درنظر گرفته نشده است.
تجربه موفق یکی ـ دو سال گذشته در مشخص شدن مکانهای ایمنسازی شده توسط شهرداری برای اجرای این مراسم امسال نیز میتواند تکرار شود.
در آخر باید توجه داشت که اهداف برنامههای پیشگیرانه در زمینههای مرتبط با نوجوانان باید وابسته به اهداف واقعبینانه باشد و به طور مداوم مورد پایش و ارزیابی قرار گیرند تا اثربخشی آنها معلوم شود.
