سيدعلي اصغر حسيني - تلاش بخشهاي مختلف حوزوي براي تدوين چشم انداز، نشانگر دغدغه در ميان سطوح عالي تصميم گيري حوزههاي علميه براي تعالي بخشي حرکت رو به رشد اين مراکز علمي است. تأكيد مقام معظم رهبري بر تدوين چشم انداز حوزههاي علميه نيز، نشانه اي ديگر بر ضرورت اين برنامه ضروري براي برنامههاي کلان در حوزههاي علميه است، آنچه ميخوانيد نگاهي به تلاشهاي مراکز حوزوي براي تدوين
چشم انداز نهادهاي حوزوي است، چشم اندازي که يکي از اهداف آن در کنار بررسي وضعيت کنوني، تدوين برنامههاي کلان براي رسيدن به وضعيت مطلوب حوزه است، اگر چه به نظر ميرسد تدوين نهايي چشم انداز برخي نهادهاي حوزوي به اتمام رسيده يا مراحل نهايي خود را ميگذراند، اما اطلاع رساني مناسبي در اين موضوع صورت نگرفته است که اين نوشته اميدوار است بتواند کمکي براي رفع اين نقص انجام دهد. تدوين چشم انداز، ابزار مديريت کلان تدوين چشم انداز در هر نهاد و سازماني، به عنوان يکي از اسناد بنيادين، ميتواند براي برنامهريزيهاي کلان يک مسير شفاف ايجاد کند تا تغييرات و تحولات نتواند تاثيري بر حرکتهاي هدفمند سازماني داشته باشد، مراکز حوزوي نيز با توجه به وظايف خود، نيازمند اين برنامه ريزي کلان هستند تا بتواند به اهداف عالي خود دست يابد، مقام معظم رهبري نيز در ديدار عمومي خود با حوزويان با تأكيد بر اهميت اين مسأله فرمودند: «اگر امروز ارکان حوزه يعنى مديران، صاحبنظران، اساتيد، برجستگان همت بکنند، درست فکر کنند و برنامهريزى کنند، حوزه بيست سال ديگر از لحاظ سطح و عمق و عرض و طول و توسعه نفوس، از حالا به مراتب بهتر خواهد بود. اگر حالا ما پيشبينى نکنيم، نه؛ هيچ معلوم نيست حوزه قمى در آينده با همين عرض و طول فعلى هم وجود داشته باشد. . . همانطور که در مسائل کشور چشمانداز بيست ساله تدوين شد، بياييد يک چشم انداز بيست ساله، ده ساله براى حوزه تشکيل بدهيد. اين کارِ شوراى عالى حوزه علميه است. کِى ميتواند شوراى عالى اين کار را انجام بدهد؟ وقتى که افراد محترم شوراى عالى براى اين کار فرصت کافى بگذارند؛ دوم اينکه بايد يک بدنه کارشناسى بسيار قوى داشته باشند. خوشبختانه در حوزه ما اين بدنه کارشناسى را - همين شماها؛ آقايانى که امشب صحبت کردند و بسيار ديگر از شماها که صحبت نکرديد و شايد افراد زيادى در حوزه علميه از اين فضلاى جوان و خوشفکر - داريم. اينها يقيناً يک بدنه کارشناسى خودکفا را تشکيل ميدهند. ما از جهت مسائل حوزهاى، هيچ احتياجى به کس ديگرى نداريم و ميتوان از اين فضلا استفاده کرد.» اين سخنان علاوه بر تأكيد بر ضرورت تدوين چشمانداز، تکليفي شرعي براي مديران حوزوي ايجاد کرده است، حالا بايد پرسيد که مديران حوزوي براي تدوين چشم انداز 20 ساله حوزه چه اقداماتي کردهاند؟
مرکز مديريت حوزه علميه قم مرکز مديريت حوزه علميه قم، اگر چه متولي حوزههاي علميه برادران در سراسر کشور است، اما به عنوان «نماد حوزه» شناخته ميشود و برنامههاي آن تاثير فراواني بر فعاليتهاي همه مراکز حوزوي ديگر دارد، تدوين چشمانداز 20 ساله براي اين مهمترين مرکز حوزوي نيز، بستري مناسبي را براي تدوين چشم انداز ديگر مراکز حوزوي فراهم خواهد کرد، در سال 86 و قبل از سخنان مقام رهبري، تلاشهاي مختلفي براي تدوين سند چشمانداز «حوزههاي علميه کشور» آغاز شد روزنامه همبستگي در تاريخ 25 اسفند 84 خبري درباره تدوين چشمانداز حوزههاي علميه منتشر کرد، در اين خبر آمده است: پيش نويس سند چشم انداز 20 ساله حوزه علميه با بيش از 800 جلسه كارشناسي با حضور 65 كارشناس حوزوي و دانشگاهي پس از قريب 30 هزار ساعت كاركارشناسي تدوين و جهت تصويب به شوراي عالي حوزه تقديم شد، همزمان با ارائه اين پيش نويس نيز گروههاي کارشناسي شوراي عالي براي بررسي ابعاد مختلف آن فعاليت خود را آغاز کرد، برخي از ديگر نهادهاي وابسته به مرکز مديريت حوزه مانند انجمنهاي تخصصي نيز تلاش کردند چشم اندازهايي براي رشتههاي مختلف علوم انساني تدوين کنند، تلاش براي تدوين چشم انداز معرفت شناسي توسط انجمن معرفت شناسي و تدوين نهايي چشم انداز علوم قرآني توسط انجمن قرآن پژوهان همچنين برگزاري کارگاه تدوين چشم انداز با همکاري دفتر برنامه ريزي و توسعه فناوري اطلاعات دفتر تبليغات اسلامي بخشي از اين تلاشها بود، اما آنچه در اين ميان مهم بود اين است که تدوين چشم اندازهاي «ميان بخشي» بدون توجه به اهداف کلان، فعاليت مثبت ارزيابي نمي شود، مرکز مديريت حوزه نيز نيز با توجه به همين نکته، تدوين چشم انداز حوزههاي علميه را در دستور کار خود قرار داد، آيتالله يزدي، رئيس جامعه مدرسين در دي ماه 86 و قبل از قبول مسؤوليت دبيري شوراي عالي حوزه درباره تأخير در تدوين چشم انداز گفته بود: مسأله ترسيم چشم انداز حوزه علميه را در دستور کار قرار داده است، اما به خاطر تغيير در ساختار شوراي عالي حوزه اين کار متوقف شده است. آيت الله مقتدايي، مدير جديد حوزه در مراسم معارفه خود، يکي از مهمترين اولويتهاي خود را «تدوين چشم انداز 20 ساله حوزه» اعلام کرد، 8 ماه پس از اعلام اين وعده، پيش نويس چشم انداز بيست ساله حوزه علميه قم تنظيم شد و يک ماه بعد از آن نيز کارگروههاي تخصصي مرکز مديريت حوزه علميه قم کميت بخشي پيش نويس سند چشم انداز حوزه علميه را در 5 محور آموزش، پژوهش، تبليغ، تهذيب و برنامهريزي با مسؤوليت معاونين مرتبط در مرکز مديريت حوزه علميه قم فعاليت خود را آغاز کردهاند. در اين پيش نويس آمده است «حوزه علميه نهادي خواهد بود که در استمرار حرکت نبي مکرم اسلام و اهل بيت طاهرين معلم، مروج و حافظ اسلام باشد و به صورت فعال، الهام بخش و تاثيرگذار، روز آمد و سامان يافته نقش خود را در گستره جهان ايفا کند. در اين شرايط حوزه علميه آرماني به مثابه خورشيد پايدار اسلام با ابزار، روشها و زبان روز به شرح زير ايفاي نقش خواهد کرد: 1-تربيتکننده فقها و دانشمندان حافظ اسلام و رهبران ديني در جهان 2- الگو و نقشآفرين در رشد معنوي و اخلاقي جوامع 3-پيشگام در تفقه در دين و عرضه کننده دانش کمال آفرين بشري4-بهرهمندي از مبلغان فعال و بهنگام در هدايت بشري 5-احياگر حکومت اسلامي در جهان و بسترساز ظهور منجي عالم بشريت 6-پرچمدار نوسازي فرهنگ و تمدن اسلامي در عرصه جهاني، در بخش «راهبرد» اين پيشنويس بر توسعه فراگير کمي، کيفي و متوازن با استفاده از نهادسازي مبتني بر مراکز ماموريت گرا (مجتمعهاي جامع حوزوي) و تحکيم مرکزيت حوزه علميه قم به منظور استقرار کامل نظام اسلامي در ايران و ساير مناطق مستعد و احياي فرهنگ و تمدن اسلامي و پيشبرد نهضت جهاني انتظار تأكيد شده است. تعريف حوزه علميه، تعيين رسالت حوزه علميه در 6 بند، تعيين اهداف کلان و کيفي حوزه علميه در 8 بند، تدوين سياستهاي حوزه در 15 بند به همراه بررسي نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهديدهاي محيط داخلي حوزه بخشهاي ديگر اين چشم انداز را تشکيل ميدهند.» اين پيش نويس هم اکنون براي نقد و بررسي براي مراجع، علما و فضلاي حوزه و دانشگاه و شوراي عالي حوزه ارسال شده است. اگر چه دقت در تدوين اين سند تاريخ ساز، يک ضرورت است اما سرعت در تصويب آن نيز ميتواند تاثيرات فراواني در تعالي بخشي حوزه بر جاي گذارد. 29 مهر سال جاري نيز خبري منتشر شد که جامعه مدرسين درپي دستور مقام معظم رهبري در مورد تدوين چشم انداز 20 ساله حوزه تلاشي را در اين زمينه آغاز کرده است. بخشهاي مديريتي حوزه از 15 دستگاه مرتبط دعوت کرده و جلساتي را نيز در اين برگزار کرده است، اگر تشکيل اين جلسات، واقعيت داشته باشد آيا اين جلسات به معناي تدوين طرحي جديد براي چشم انداز حوزه است يا آنکه اين جلسات براي بررسي کارشناسي پيش نويس ارائه شده از چشم انداز 20 ساله حوزه است؟
مرکز مديريت حوزههاي علميه خواهرانتدوين چشم انداز مرکز مديريت حوزههاي علميه خواهران نيز تقريبا همزمان با تدوين اين سند در حوزههاي علميه برادران آغاز شد، در 14 شهريور 85، خبري به نقل از مسؤول دفتر مطالعات راهبردي مرکز مديريت حوزه علميه خواهران در گفتوگو با خبرنگار حوزوي مهر منتشر شد: مرحله اول تدوين چشمانداز 20ساله حوزههاي علميه با تدوين سند چشم انداز، بيانيه چشمانداز، ماموريت ها، اهداف و سياستهاي کلان به پايان رسيده و بخشهايي از آن نيز به تصويب شوراي معاونين اين مرکز رسيده است. منصور علم الهدي، مسؤول دفتر مطالعات راهبردي مرکز مديريت حوزههاي علميه خواهران در گفتوگو با خبرنگار «مهر» با اعلام اين مطلب گفت: اين سند چشم انداز در محورهايي چون آرمانها، ماموريتها و اهداف حوزههاي علميه خواهران سراسر کشور تدوين شده است. هم اکنون تدوين برنامه 5 ساله مرکز آغاز شده که پيش بيني ميشود تا پايان سال تدوين آن به پايان برسد. مجموعه اين دو سند به عنوان اسناد راهبردي و عملياتي مرکز مديريت حوزههاي علميه خواهران، پس از تدوين به شوراي عالي حوزه ارسال خواهد شد، حجت الاسلام جمشيدي، قائم مقام مرکز مديريت حوزههاي علميه خواهران نيز در اين باره به خبرنگار مهر گفت: در بخش اول اين سند، اهداف و سياستهاي حوزههاي علميه تدوين شده بود که در شوراي معاونين مرکز به تصويب رسيده و تدوين بخش دوم آن نيز آغاز شده است. پس از اتمام تمامي مراحل اين طرح، اين چشم انداز براي تصويب نهايي به شوراي عالي حوزه ارسال خواهد شد. تدوين چشم انداز 5، 10، 20 ساله مرکز مديريت حوزههاي علميه به همراه تدوين مراحل طرح آغاز شده و پيشبيني ميشود در پايان سال 86، چشم انداز 5 ساله حوزههاي علميه خواهران به صورت نهايي تدوين و تصويب شود. اگر چه تدوين نهايي اين چشم انداز، به علت ايجاد تغييرات ساختاري در شوراي عالي حوزه با تاخير مواجه شد ولي به نظر ميرسد مقدمات تدوين اين چشم انداز نهايي شده است و ميتواند در کنار چشم انداز حوزههاي علميه برادران بررسي شود. اگر چه اطمينان مديران اين مرکز به اين چشم انداز – در کنار ضرورت تصويب آن در شوراي عالي حوزه – به آن مقدار است که هم اکنون برخي از بندهاي آن در دستور کار معاونين اين مرکز قرار گيرد، اصغر عبداللهي معاون اداري مالي مركز مديريت حوزههاي علميه خواهران گفت: براساس چشم انداز حوزههاي علميه خواهران در هر شهر داراي 50 هزار نفر جمعيت بايد يك مدرسه علميه خواهران احداث شود. در حال حاضر در كشور به ازاي هر هزار خانم كمتر از يك طلبه خواهر وجود دارد اما در نظر داريم درافق چشم انداز، اين نصاب را به يك طلبه خواهر به ازاي هر 200 نفر كاهش دهيم.
چشم انداز يا چشم اندازها؟!هم اکنون تدوين يا بررسي چشم انداز 20 ساله حوزه در دستور کار شوراي عالي حوزه – به عنوان بالاترين نهاد تصميمگير حوزه – قرار گرفته است، دو ساختار مرکز مديريت حوزههاي علميه برادران و خواهران در وظايف کلان خود، داراي شرايطي يکسان هستند و به نظر نمي رسد با تفکيک ميان اين دو ساختار، بتوان چشم انداز مناسبي را براي هر يک تدوين کرد، آيا شايسته نيست شوراي عالي حوزه، چشم انداز 20 ساله حوزه را به مفهوم کلان آن شامل حوزههاي علميه خواهران و برادران در نظر بگيرد و چشم انداز 20 ساله حوزه را با اين ديدگاه تهيه کند، دارا بودن يک چشم انداز براي حوزه مناسب تر است يا داشتن چشم اندازها؟ آشکار است که در تدوين اين چشم انداز نبايد اهداف کلان و تفکيک پذير حوزههاي علميه خواهران وبرادران نيز فراموش شود.
