تاوان جنگ ایران درحال پرداخت است جوان آنلاین: اروپا ممکن است، هزاران کیلومتر دورتر از میدان جنگ ایران ایستاده باشد، اما زمستان پیشرو میتواند فاصله میان خاورمیانه و زندگی روزمره اروپاییها را به شکلی بیسابقه از میان بردارد. جنگی که در خلیجفارس جریان دارد، اکنون تهدید میکند به قبضهای سنگین انرژی، کارخانههای کمکار، فشار تورمی و نگرانی میلیونها خانوار در قلب اروپا تبدیل شود. شاید اروپاییها در این جنگ گلولهای شلیک نکرده باشند، اما ممکن است یکی از سنگینترین صورتحسابهای اقتصادی آن را دریافت کنند.
اروپا درحالی به استقبال فصل سرما رفته که ذخایر گاز طبیعی آن به پایینترین سطح در بیش از یک دهه گذشته رسیده است. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، ذخایر گاز اتحادیه اروپا در آغاز فصل گرمایش ۲۰۲۶- ۲۰۲۷ بهشدت پایینتر از سطح معمول بوده است. وضعیت آلمان، بزرگترین اقتصاد اروپا، حتی نگرانکنندهتر به نظر میرسد، جایی که ذخایر گاز در ابتدای نوامبر حدود ۶۱درصد ظرفیت مخازن گزارش شده است. این ارقام در کنار اختلال در صادرات گاز مایع از خلیجفارس، تصویری هشداردهنده از زمستانی پرهزینه ترسیم میکنند. مسئله اصلی این است که اروپا درست در زمانی با کمبود حاشیه امنیت انرژی مواجه شده که بازار جهانی گاز نیز زیرفشار یک شوک ژئوپلیتیک قرار گرفتهاست.
اختلال در صادرات گاز مایع از مسیر تنگه هرمز، بار دیگر نشان داده است که امنیت انرژی اروپا تا چه اندازه به تحولات مناطقی وابسته است که خارج از مرزهای سیاسی این قاره قرار دارند. قطر یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی LNG است و هرگونه اختلال در صادرات آن، یک مشکل منطقهای محسوب نمیشود، بلکه میتواند زنجیره تأمین انرژی در آسیا و اروپا را تحتتأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، اروپا تنها مشتری نگران بازار نیست. اقتصادهای آسیایی نیز برای تأمین انرژی خود به محمولههای LNG نیاز دارند و رقابت برای خرید محمولههای محدود، قیمتها را افزایش میدهد. معنای این وضعیت برای اروپا روشن است: حتی اگر بتواند گاز مورد نیاز خود را در بازار پیدا کند، تضمینی وجود ندارد که بتواند آن را با قیمتی قابل تحمل خریداری کند.
این همان نقطهای است که یک بحران نظامی در خاورمیانه به بحران اقتصادی در اروپا تبدیل میشود. بازار انرژی مرز نمیشناسد و شوک عرضه در یک منطقه میتواند هزینه تولید و زندگی را در قارهای دیگر افزایش دهد.
تغییر فروشنده، نه پایان وابستگی
شاید مهمترین پیامد این بحران، آشکار شدن تناقضی در راهبرد انرژی اروپا باشد. پس از جنگ اوکراین، رهبران اروپایی با شتاب از ضرورت پایاندادن به وابستگی به گاز روسیه سخن گفتند. این تصمیم از منظر سیاسی قابل درک بود، اما جایگزین کردن یک وابستگی با مجموعهای از وابستگیهای جدید، به معنای دستیابی به استقلال انرژی نیست.
اروپا بخشی از نیاز خود را با واردات گاز مایع از امریکا، قطر و دیگر صادرکنندگان تأمین کرد. این تغییر، منابع عرضه را متنوعتر ساخت، اما در عوض وابستگی اروپا به بازار جهانی LNG، مسیرهای دریایی و ثبات ژئوپلیتیک مناطق تولیدکننده را افزایش داد.
اکنون تنگه هرمز به اروپا یادآوری میکند که تنوعبخشی به منابع تأمین، اگر با کاهش وابستگی ساختاری به سوختهای فسیلی و ایجاد ظرفیتهای پایدار داخلی همراه نباشد، نمیتواند امنیت واقعی ایجاد کند. اروپا از یکسو میخواهد از وابستگی به روسیه فاصله بگیرد و از سوی دیگر، برای تأمین انرژی صنایع و خانوارهای خود به مسیری وابسته است که هرگونه تنش در آن میتواند بازار انرژی جهان را متلاطم کند. این تناقض فقط یک ضعف فنی نیست؛ نشانه محدودیتهای راهبردی سیاست انرژی اروپاست.
پیامدهای این وضعیت پیش از هر چیز در اقتصاد واقعی احساس خواهد شد. صنایع شیمیایی، فولاد، کودهای شیمیایی و سایر بخشهای انرژیبر اروپا در برابر افزایش قیمت گاز آسیبپذیرند. برای این صنایع، انرژی یک هزینه جانبی نیست، بخشی از ساختار تولید است. افزایش بهای گاز میتواند رقابتپذیری آنها را در برابر رقبای امریکایی و آسیایی کاهش دهد و انگیزه انتقال سرمایهگذاری و خطوط تولید به خارج از اروپا را تقویت کند.
اما بحران فقط به کارخانهها محدود نمیماند. خانوارهای اروپایی نیز ممکن است بار دیگر با افزایش هزینه گرمایش و برق مواجه شوند. این موضوع برای دولتهایی که هنوز با تورم، بدهی عمومی و نارضایتی اجتماعی دستوپنجه نرم میکنند، یک دردسر سیاسی جدی خواهد بود.
اگر زمستان سردتر از حد معمول باشد و اختلال در صادرات خلیجفارس ادامه پیدا کند، دولتهای اروپایی ناچار خواهند شد میان چند انتخاب دشوار دست به تصمیمگیری بزنند: پرداخت یارانه بیشتر، محدودکردن مصرف، حمایت از صنایع آسیبپذیر یا پذیرش بخشی از هزینه بحران از سوی شهروندان. هیچیک از این گزینهها بدون پیامد سیاسی و اقتصادی نخواهد بود. در چنین شرایطی، مسئله فقط کمبود احتمالی گاز نیست؛ مسئله بازگشت احساس ناامنی اقتصادی به جامعهای است که هنوز خاطره بحران انرژی پس از جنگ اوکراین را فراموش نکرده است.
جغرافیای تازه آسیبپذیری اروپا
اروپا در برابر جنگ ایران با یک واقعیت دشوار روبهروست. نمیتواند پیامدهای اقتصادی آن را از سیاست خارجی خود جدا کند. هرچه اختلال در خلیجفارس طولانیتر شود، هزینههای آن برای اقتصادهای اروپایی نیز افزایش خواهد یافت. این وضعیت همچنین ممکن است اختلافات درون اتحادیه اروپا را بر سر نحوه مواجهه با بحران، تأمین منابع جایگزین و تقسیم هزینهها تشدید کند.
با این حال، بزرگترین خطای اروپا آن خواهد بود که این بحران را یک شوک موقت در بازار انرژی تلقی کند. مسئله عمیقتر است. امنیت اقتصادی اروپا همچنان به ثبات مناطقی وابسته است که در معادلات امنیتی آن نقشی تعیینکننده دارند، اما اروپا کنترل مستقیمی بر تحولات آنها ندارد. این جنگ یک بار دیگر نشان میدهد، در جهان بههمپیوسته امروز، هیچ بحرانی در جغرافیای محدود خود باقی نمیماند. جنگ در خلیجفارس میتواند به رکود در کارخانههای آلمان، افزایش هزینه زندگی در فرانسه و فشار بودجهای بر دولتهای اروپایی منجر شود.
اروپا شاید در میدان جنگ ایران حضور نظامی نداشته باشد، اما از پیامدهای اقتصادی آن مصون نیست. زمستان پیشرو میتواند آزمونی جدی برای سیاستگذاران این قاره باشد، آزمونی که نشان خواهد داد آیا اروپا از بحران انرژی گذشته درس گرفته است یا فقط فروشندگان گاز خود را تغییر داده، بیآنکه وابستگیهای راهبردیاش را کاهش دهد.
در نهایت، شاید تلخترین واقعیت برای اروپا این باشد که سرنوشت زمستانش نه فقط در بروکسل و برلین، بلکه در آبراهی رقم میخورد که هزاران کیلومتر با پایتختهایش فاصله دارد. تنگه هرمز بار دیگر ثابت کرده است که در اقتصاد جهانی، فاصله جغرافیایی به معنای فاصله از بحران نیست.