وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در پاسخ به گزارش جوان با عنوان «افت جایگاه علمی دانشگاه‌های ایرانی در رده‌بندی جهانی ادامه دارد» که در تاریخ ۱۸ آبان‌ماه در همین صفحه منتشر شده‌است، جوابیه‌ای را به دفتر روزنامه ارسال کرده‌است.
متن جوابیه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به گزارش «جوان» با عنوان «افت جایگاه علمی دانشگاه‌های ایرانی در رده‌بندی جهانی ادامه دارد»، به این شرح است: «بی‌تردید، جایگاه دانشگاه‌های ایران در نظام‌های معتبر رتبه‌بندی بین‌المللی از اهمیت برخوردار است و هرگونه کاهش رتبه باید با حساسیت، دقت و بررسی کارشناسی مورد توجه قرار گیرد. با این حال، تحلیل وضعیت علمی کشور صرفاً بر اساس تغییرات رتبه چند دانشگاه در یک نظام ارزیابی، بدون توجه به تفاوت روش‌شناسی نظام‌های رتبه‌بندی، سایر شاخص‌های کیفیت علمی و شرایط خاص حاکم بر فعالیت دانشگاه‌های ایرانی، نمی‌تواند تصویر کاملی از واقعیت ارائه دهد. دانشگاه ایرانی در سال‌های اخیر در شرایطی به فعالیت علمی، آموزشی و پژوهشی خود ادامه داده که با مجموعه‌ای از محدودیت‌های ساختاری، کاهش منابع مالی، تحریم‌های رسمی و غیررسمی، اختلال در ارتباطات علمی بین‌المللی و پیامد‌های دو جنگ تحمیلی مواجه بوده است. از این رو، ارزیابی عملکرد این نهاد بدون توجه به شرایطی که در آن به تولید علم و تربیت نیروی انسانی می‌پردازد، ارزیابی دقیقی نخواهد بود.
تفاوت نظام‌های رتبه‌بندی و ضرورت پرهیز از تعمیم نتایج
نخستین نکته در تحلیل جایگاه دانشگاه‌های ایران، توجه به تفاوت ماهوی نظام‌های بین‌المللی رتبه‌بندی است. نظام‌هایی مانند کیواس (QS)، تایمز (THE) و شانگهای (ARWU) از شاخص‌ها، منابع اطلاعاتی، روش‌های محاسبه و وزن‌دهی متفاوتی استفاده می‌کنند. بنابراین، نمی‌توان جایگاه یک دانشگاه در یک نظام را به تمام ابعاد عملکرد علمی آن تعمیم داد یا نتایج یک نظام رتبه‌بندی را معادل داوری نهایی درباره کیفیت دانشگاه‌ها دانست. برای نمونه، در نظام رتبه‌بندی آسیایی کیواس، شاخص‌هایی همچون اعتبار علمی در میان دانشگاهیان، اعتبار دانشگاه نزد کارفرمایان، نسبت اعضای هیئت علمی به دانشجویان، میزان استناد به مقالات، شبکه همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی، حضور استادان و دانشجویان خارجی و تبادل دانشجویان مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. نکته قابل توجه آن است که در این نظام، مجموع وزن دو شاخص اعتبار علمی و اعتبار نزد کارفرمایان به ۵۰ درصد می‌رسد. این شاخص‌ها بر اساس پیمایش‌های بین‌المللی و ارزیابی پاسخ‌دهندگان محاسبه می‌شوند و طبیعتاً با شاخص‌های مستقیم تولید و اثرگذاری علمی تفاوت دارند. در مقابل، نظام رتبه‌بندی تایمز با استفاده از مجموعه متفاوتی از شاخص‌ها در حوزه آموزش، محیط پژوهش، کیفیت پژوهش، ارتباط با صنعت و چشم‌انداز بین‌المللی دانشگاه‌ها را ارزیابی می‌کند. نظام شانگهای نیز تأکید ویژه‌ای بر دستاورد‌های پژوهشی برجسته، مقالات منتشرشده در نشریات منتخب و برخی شاخص‌های نخبگی علمی دارد.
اثرگذاری تحریم‌های رسمی و غیررسمی بر فعالیت پژوهشگران ایرانی
یکی از واقعیت‌هایی که در تحلیل جایگاه علمی دانشگاه‌های ایران باید مورد توجه قرار گیرد، آثار تحریم‌های رسمی و غیررسمی بر فعالیت پژوهشگران ایرانی و تعامل آنان با جامعه علمی بین‌المللی است.
تحریم‌های علمی صرفاً به محدودیت در خرید تجهیزات آزمایشگاهی، دسترسی به فناوری‌های پیشرفته یا دشواری تأمین منابع مالی پژوهش محدود نمی‌شوند. این محدودیت‌ها در سال‌های اخیر حوزه ارتباطات علمی، حضور در مجامع تخصصی، مشارکت در طرح‌های مشترک بین‌المللی و حتی فرایند انتشار مقالات علمی را نیز تحت‌تأثیر قرار داده‌اند.
از جمله مسائل نگران‌کننده در این زمینه، گزارش‌هایی درباره برخورد تبعیض‌آمیز برخی نشریات علمی بین‌المللی با پژوهشگران وابسته به مؤسسات علمی ایران است. مواردی از رد مقالات یا جلوگیری از ادامه فرایند انتشار به دلیل وابستگی سازمانی نویسندگان به مؤسسات ایرانی گزارش شده‌است؛ در حالی که داوری علمی باید مستقل از تابعیت، محل فعالیت و وابستگی سازمانی پژوهشگر و صرفاً بر اساس کیفیت و اعتبار علمی اثر انجام شود. این نوع رفتار را می‌توان مصداقی از تحریم غیررسمی و تبعیض در عرصه علم دانست که با اصول شناخته‌شده آزادی علمی، برابری فرصت‌های پژوهشی و جهان‌شمولی دانش در تعارض است. علاوه بر این، دشواری انتقال منابع مالی برای پرداخت هزینه‌های انتشار، محدودیت دسترسی به برخی پایگاه‌ها و خدمات علمی، مشکلات حضور در کنفرانس‌های بین‌المللی، موانع دریافت روادید و محدودیت در اجرای پروژه‌های مشترک، مجموعه‌ای از فشار‌های مضاعف را بر جامعه علمی ایران تحمیل کرده‌است. این محدودیت‌ها می‌توانند بر شمار همکاری‌های بین‌المللی، میزان دیده‌شدن تولیدات علمی، گسترش شبکه‌های پژوهشی و در نهایت برخی شاخص‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها اثر بگذارند. بنابراین، مقایسه عملکرد دانشگاه‌های ایرانی با دانشگاه‌هایی که از دسترسی آزاد به منابع مالی، زیرساخت‌های پژوهشی و شبکه‌های جهانی علم برخوردارند، بدون لحاظ این تفاوت‌های اساسی، تصویر کاملی از میزان تلاش و دستاورد‌های علمی ارائه نخواهد داد.
آثار ۲ جنگ و اختلال در ارتباطات بر فعالیت دانشگاه‌ها
از دیگر واقعیت‌های مهم در ارزیابی وضعیت علمی کشور، شرایط استثنایی سال‌های اخیر و پیامد‌های دو جنگ تحمیلی بر نظام آموزش عالی ایران است. در جریان این جنگ‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور نیز از آسیب‌های مستقیم و غیرمستقیم مصون نماندند. حمله به دانشگاه‌ها و زیرساخت‌های علمی، آسیب به ساختمان‌ها، آزمایشگاه‌ها و تجهیزات پژوهشی و شهادت جمعی از استادان، پژوهشگران و دانشجویان، بخشی از خسارت‌هایی است که به نهاد علم ایران وارد شده‌است.
چنین آسیب‌هایی را نمی‌توان صرفاً خسارت به ساختمان‌ها و تجهیزات دانست. هر آزمایشگاه حاصل سال‌ها سرمایه‌گذاری علمی و مادی است و هر استاد و پژوهشگر، بخشی از سرمایه انسانی و دانشی کشور به شمار می‌رود که جایگزینی آن به‌آسانی امکان‌پذیر نیست.
کیفیت و اثرگذاری تولیدات علمی ایران در سطح قابل‌قبول جهانی
با وجود این محدودیت‌ها، بر اساس آمار‌های ارائه‌شده از سوی سید مهدی ابطحی، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، حدود ۲۰ دانشگاه برتر کشور، ۷۲درصد تولیدات علمی منتشرشده در مجلات معتبر را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین با در نظر گرفتن ضریب نفوذ این تولیدات، حدود ۵۰ درصد پژوهش‌های ناب و فعالیت‌های علمی واقع در مرز دانش کشور در همین دانشگاه‌ها انجام می‌شود. این آمار نشان‌دهنده نقش محوری دانشگاه‌های برتر ایران در تولید دانش معتبر و توسعه مرز‌های علمی است. انتشار مقالات در نشریات معتبر بین‌المللی نیز از شواهد حضور مؤثر پژوهشگران ایرانی در عرصه علم جهانی به شمار می‌رود. بر اساس آمار‌های علمی ارائه‌شده برای فاصله سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، حدود ۲۰ درصد مقالات علمی ایران در نشریات معتبر چارک نخست (Q۱) منتشر شده‌اند. همچنین طبق آمار‌های ارائه‌شده، حدود ۱۰ تا ۱۴ درصد مقالات کشور در برخی سنجه‌های ارجاع‌گیری، عملکردی بالاتر از میانگین جهانی داشته‌اند. از دیگر معیار‌های ارزیابی کیفیت پژوهش، شاخص «اثرگذاری استنادی نرمال‌شده بر اساس حوزه» (Field- Weighted Citation Impact) است. این شاخص میزان ارجاع به تولیدات علمی یک کشور را با میانگین جهانی آثار مشابه در همان حوزه مقایسه می‌کند. میانگین جهانی این شاخص عدد یک است و بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی معاون پژوهشی وزارت علوم، مقدار آن برای ایران حدود ۹۹/۰ است؛ رقمی که نشان‌دهنده نزدیکی اثرگذاری استنادی پژوهش‌های ایران به میانگین جهانی است. این شاخص اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا امکان مقایسه عملکرد استنادی پژوهش‌ها را با در نظر گرفتن تفاوت حوزه‌های علمی فراهم می‌کند و از این منظر، یکی از معیار‌های مهم سنجش میزان اثرگذاری تولیدات علمی به شمار می‌رود. همچنین حدود ۳۳ درصد مقالات علمی ایران حاصل همکاری‌های بین‌المللی است. این سهم، با وجود محدودیت‌های ناشی از تحریم و دشواری‌های ارتباطات و مراودات دانشگاهی، نشان‌دهنده استمرار مشارکت پژوهشگران ایرانی در فعالیت‌های علمی مشترک و ارتباط جامعه علمی کشور با شبکه‌های پژوهشی بین‌المللی است.
ایران در سال ۲۰۲۵ نیز حدود ۷۹ هزار مقاله علمی تولید کرده‌است؛ آماری که از تداوم فعالیت گسترده دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور در تولید و انتشار دانش حکایت دارد.
مجموع این داده‌ها نشان می‌دهد که با وجود فشار‌های گسترده بر نظام علمی کشور، کیفیت و اثرگذاری بخش قابل‌توجهی از تولیدات پژوهشی ایران همچنان در سطح قابل‌قبول بین‌المللی قرار دارد.»
