جوان آنلاین: در فرهنگ عامه، صبر اغلب به معنای «دم برنیاوردن در برابر سختی‌ها» تفسیر می‌شود، اما رهبر شهید انقلاب در گفتار‌های سال ۱۳۵۲ خود، این برداشت را بزرگ‌ترین حربه برای توجیه عقب‌ماندگی و سود طبقات ظالم می‌داند و صبر را به مثابه «مقاومت در راه تکامل» و حرکتی انقلابی در برابر موانع درونی و بیرونی معرفی می‌کند و با این نگاه جمله امام‌علی (ع) را که فرمودند: «صبر در پیکره ایمان همانند سر است در پیکر انسان» قابل قبول و فهمیدنی می‌دانند. متن کامل گفتار رهبر شهید در کتاب «گفتاری در باب صبر» از سوی دفتر حفظ و نشر آثار ایشان منتشر شده و آنچه می‌خوانید بخش‌هایی از این گفتار است که شهید، تحریف عامیانه واژه «صبر» را نقد و مفهوم دقیق و اسلامی «صبر» را تبیین می‌کنند.
صبر در شمار معروف‌ترین واژه‌های اسلامی است. در متون اسلامی به مناسبت‌های گوناگون و در موارد و میدان‌های مختلف، در هرجا با تعبیری متناسب این واژه به‌کار رفته و به لحن تشویق یا ذکر پاداش یا ستایش و بیان اهمیت، از آن سخن به میان آمده است و به طور طبیعی در هر مسلمانی این انگیزه را بیدار می‌سازد که با معنی و مفهوم آن آشنایی یافته و تا حد ممکن درصدد اتصاف بدان صفت برآید. متأسفانه بلای تحریف که بلای عمومی یا اغلب «واژه‌های اسلامی» است، این واژه را نیز بی‌نصیب نگذاشته و می‌توان گفت تا حد مسخ و تغییر، مفاد و مفهوم آن را دگرگون ساخته است.
برداشت عامیانه از صبر
معمولاً صبر را به معنای تحمل ناگواری‌ها معنا می‌کنند. این تعبیر که به همین صورت نیز تا حدود زیادی آمیخته با ابهام و قابل توجیه‌ها و بیان‌های مخالف و متضاد است، هنگامی که در جامعه ستم‌کش و بی‌اراده و اسیر عوامل فساد و انحطاط، مطرح شود، بزرگ‌ترین وسیله برای ستمگران و مفسدان و بزرگ‌ترین عامل و مشوق عقب‌ماندگی و انحطاط و فساد خواهد شد. وقتی به ملتی فقیر و عقب‌مانده که دستخوش هرگونه نابسامانی و پریشانی است یا به مردمی مظلوم که دچار هزاران ستم و نامردمی‌اند یا به جامعه‌ای که با فساد اخلاق و فقر سجایای انسانی روبه‌روست یا هر فرد یا جمعی که به صورتی در منجلاب بدبختی‌ها و سیه‌روزی‌ها غوطه‌ور است، گفته شود صبر کنید، اولین نتیجه‌ای که از این موعظه گرفته می‌شود آن است که شربت تلخ و مهلک شرایط رویاروی، برای آنان قابل تحمل گشته؛ نه فقط درصدد دگرگون کردن وضع و تدارک نجات خویش برنیایند، بلکه با یادآوری پاداش موهومی که براین بی‌تفاوتی و خوشنودی مقرر شده است از وضع خود خرسند و خشنود نیز بوده، آن را فوزی عظیم می‌پندارند. پیداست که رواج چنین روحیه‌ای در چنان جامعه‌ای تا چه اندازه به سود طبقات سودجو و ظالم و به زیان طبقات جورکش و مظلوم است.
متأسفانه این برداشت غلط همراه با آثار و نتایج سوء آن، در زمان حاضر، رنگ اصلی و ثابت جامعه مسلمان گشته است و هر تعبیر دیگری اگرچه برای ذهن‌های فارغ و بی‌سابقه، قابل قبول و منطقی باشد، برای بدآموختگان روزگار ما محتاج استدلال و تلاش و فعالیت ذهنی و در موارد بسیاری، فاقد نتیجه مثبت است. هنگامی که آیات و روایات مربوط به صبر، مورد مطالعه جامع قرار گیرد تأسف و تعجب از این تحریف بنیانی به‌مراتب شدیدتر و گزنده‌تر می‌گردد.
نظری کلی به مدارک صبر
اگر صبر را طبق دلالت صریح و بی‌شائبه آیات قرآن و روایات صادر از ائمه (ع) تفسیر کنیم، نتیجه، درست بالعکس و کاملاً در جهت مخالف استنتاج رایج و متداول عامیانه است. با این نگرش، صبر، به اهرمی تبدیل می‌شود که سنگین‌ترین موانع و بزرگ‌ترین مشکلات را با سهولت و توأم با نتیجه‌گیری صدرصد مثبت، برطرف می‌سازد و در یک جامعه بدبخت، کلید همه خوشبختی‌ها و سپیدبختی‌ها به شمار می‌آید. همچنان که در سوی دیگر مانع و رادع و مزاحمی برای نیرو‌های شرآفرین و بدبختی‌آفرین محسوب می‌شود.
برای شناختن مفهوم و محتوای صبر و میدان‌هایی که صبر در آن به‌کار می‌آید یگانه راه ثمربخش، آن است که به قرآن و حدیث مراجعه شود و با بررسی و دقت در آن، امکان قضاوت درست، فراهم شود. قرآن کریم در بیشتر از ۷۰ آیه رسا و روشن از «صبر» و «صابران» یاد کرده و همراه با ستایش این خصلت و دارندگانش، نتایج مترتب برآن و مواردی را که در آنها چشم امید بیشتری باید به این خصلت داشت، بازگو کرده است. اما ما در این بحث کوتاه، آیات قرآنی مربوط به صبر را مطرح نساخته به بررسی روایات و استنباط و استنتاج از آنها بسنده می‌کنیم.
مفهوم اجمالی صبر
بنا بر آنچه مجموعاً از روایات به دست می‌آید، صبر را اینگونه می‌توان تعریف کرد: «مقاومت آدمی در راه تکامل، در برابر انگیزه‌های شرآفرین، فسادآفرین و انحطاط‌آفرین.» برای مثال می‌توان فعالیت یک کوهنورد را در نظر گرفت؛ در راه رسیدن به قله بلند کوه، موانعی موجود است و این موانع - چه از درون وجود آدمی و چه در خارج از هستی او - هرکدام به نوعی مزاحم و جلوگیر حرکت اویند: از درون، راحت‌طلبی و ترس و نومیدی و هوس‌های گوناگون، او را از رفتن بازمی‌دارند و به‌صورت وسوسه‌هایی دامن‌گیر، انگیزه حرکت و صعود را در او می‌میرانند و از بیرون، سنگ و صخره و گرگ و دزد و خار و غیره، عملاً پای او را از پیشروی بازمی‌دارند. کسی که با مزاحم‌هایی از این قبیل روبه‌روست، یا از شروع این راه خطرناک و پردردسر و ادامه آن منصرف می‌شود یا در برابر آنها مقاومت ورزیده و هر مانعی را به کمک اراده و حوصله از سرمی‌گذراند و به کار و راه خود ادامه می‌دهد؛ این دومی صبر است.
انسان در دوران زندگی محدود خود در این جهان و در فاصله میان ولادت و مرگ، رهسپار راهی و راهپیما به‌سوی سرمنزلی است. او اساساً برای اینکه هرچه بیشتر خود را به آن سرمنزل نزدیک کند، آفریده شده است. همه وظایف و تکالیفی که بر دوش انسان نهاده شده، وسیله‌ها و گام‌های لازمى هستند که او را به آن هدف نزدیک می‌کنند. محیط و جامعه اسلامی - که اولین و نزدیک‌ترین هدف ادیان الهی و انبیای بزرگ، ساختن و پرداختن آن بود - میدان و فضای مناسبی برای پیمودن این راه و رسیدن به آن سرانجام است. آن هدف در عبارتی کوتاه، عبارت است از «تعالی و تکامل انسان و گشوده شدن سرچشمه‌های استعداد در وجود او.» همان چیزی که در آثار مذهبی با تعبیراتی از قبیل «متخلق شدن به اخلاق الهی»، «قرب به خدا» و... معرفی شده است.
در این راه که البته راهی دشوار و پرزحمت است و موانع فراوانی وجود دارد، هر یک از این موانع به تنهایی کافی است که راهنورد قله کمال و تعالی را از ادامه راهش بازدارد. از درون، همه صفات و خصلت‌های پلید و ناموزون و از بیرون، همه نابسامانی‌های دنیای عینی و واقعی، سلسله خار راه‌ها و صخره‌ها و مانع‌ها را پدید می‌آورند. صبر، یعنی در برابر همه این مانع‌ها مقاومت ورزیدن و با اراده و عزمی استوار از آنها گذشتن و ره سپردن.
چنان‌که گفتیم، همه تکالیف اسلامی - چه فردی و چه اجتماعی - وسیله‌ها و گام‌هایی در راه رسیدن به این مقصدند. بنابراین هرکدام به نوبه خود مقصدی نزدیکند. برای کسی که به شهری دور دست سفر می‌کند و در بیابان‌ها راه می‌سپرد، رسیدن به هر آبادی و هر منزل بین راه و پیش از شروع حرکت، دست یافتن به ساز و برگ سفر، هدفی نزدیک است. منتها، هدف و مقصدی که خود مقدمه و وسیله‌ای است در راه آن هدف نهایی و اصلی، بلکه برداشتن هرگامی در عین اینکه وسیله‌ای برای حصول نتیجه نهایی است، خود نتیجه چندین مقدمه دیگر و هدفی نزدیک محسوب می‌شود؛ و مقصود از این سخن، آنکه برای رسیدن به هریک از این هدف‌ها و مقصد‌های نزدیک نیز شرط اساسی، دارا بودن صبر و به‌کاربردن این حربه قاطع و بُراست. همانطور که در راه آن هدف نهایی، موانع فراوانی هست، در راه هریک از تکالیف و وظایف اسلامی نیز - که همه هدف‌هایی نزدیک و درعین حال، وسیله‌هایی برای هدف نهایی‌اند - موانع درونی و برونی بی‌شمار موجود است.
از طرفی انگیزه‌های انحطاط‌آفرین درونی مانند تنبلی، سهل‌انگاری، بی‌تفاوتی، خودپرستی، خودشگفتی، غرور، حرص، راحت‌طلبی، ریاست‌طلبی، شهرت‌طلبی، هوس‌های جنسی، مال‌افزایی و ده‌ها خصلت پلید و خسارت‌زای دیگر و از سوی دیگر اوضاع و شرایط نامساعد و مزاحم و جهت‌گیری‌های قهری و جبری که بر اثر شکل‌ها و نظام‌های اجتماعی بر آدمیان تحمیل می‌شود، هریک به‌نوعی وی را از انجام تکالیف سازنده‌اش - چه تکالیف فردی مانند عبادات و چه تکالیف عمومی مانند تلاش در راه اعلا کلمه حق بازمی‌دارند. آن چیزی که می‌تواند انجام هر تکلیفی و برداشتن هر گامی و سپردن هر راهی و رسیدن به هر نتیجه‌ای را تضمین کند، مقاومت آدمی در برابر این موانع و گذشتن از فراز این مزاحم‌هاست، یعنی صبر.
