جوان آنلاین: مستند «جانشین»، تازه‌ترین اثر فطرس‌مدیا، با محوریت پژوهش‌های ویلفرد مادلونگ، اسلام‌شناس برجسته آلمانی و استاد پیشین دانشگاه آکسفورد، به بررسی یکی از مهم‌ترین مناقشات تاریخ اسلام، یعنی مسئله جانشینی پیامبر اکرم (ص) می‌پردازد. این مستند که بخشی از آن بر اساس یک گفت‌وگوی اختصاصی با مادلونگ در سال ۲۰۱۹ در برلین شکل گرفته است، دیدگاه متأخر این پژوهشگر درباره جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) در مسئله جانشینی پیامبر را روایت می‌کند. به دلیل قرار داشتن در ایام شهادت حضرت زهرا (س) و وقوع اتفاقات کوچه بنی‌هاشم و همچنین ابتنای یک انحراف بزرگ در سقیفه بنی‌ساعده، «جوان» با سید رضا فقیه موسوی، مدیر پخش فطرس‌مدیا، درباره ایده اولیه، روند پژوهش، تولید و انتشار این مستند گفتوگو کرده که در ادامه می‌آید.
فطرس‌مدیا را از کجا آغاز کردید؟
فطرس‌مدیا یک مجموعه رسانه‌ای مستقل در حوزه تولید مستند‌های تاریخی و پژوهشی است که فعالیت خود را از سال ۱۳۸۷ در نجف اشرف شروع کرده. تمرکز اصلی مجموعه از ابتدا بر تاریخ اسلام، تشیع و میراث فرهنگی و فکری شیعه بوده است. ما در این سال‌ها کوشیده‌ایم به سراغ موضوعاتی برویم که یا کمتر درباره آنها صحبت شده یا ظرفیت این را دارند که از یک زاویه متفاوت و با تکیه بر اسناد و پژوهش‌های تاریخی روایت شوند. آثاری مثل «فاطمیه در کلیسا»، «بازخوانی یک ترور بیولوژیک»، مستند‌های مربوط به غدیر، خطبه فدکیه و آثار متعددی درباره شخصیت‌ها و رویداد‌های تاریخ اسلام، بخشی از تولیدات این مجموعه‌اند. یکی از ویژگی‌های کار فطرس این است که در بسیاری از پروژه‌ها سراغ منابع و پژوهشگرانی می‌رویم که خارج از فضای متعارف مطالعات شیعی فعالیت می‌کنند. فکر می‌کنیم این نوع مواجهه می‌تواند به شناخت زوایای کمتر دیده‌شده تاریخ اسلام کمک کند.
ایده ساخت مستند «جانشین» از کجا شکل گرفت و چرا این موضوع انتخاب شد؟
مسئله جانشینی پیامبر اکرم (ص) طبیعتاً موضوع جدیدی نیست و قرن‌هاست که درباره آن بحث می‌شود. اما نکته‌ای که برای ما اهمیت داشت، یک تحول کمترشناخته‌شده در دیدگاه ویلفرد مادلونگ بود. مادلونگ در کتاب معروف خود، «جانشینی محمد»، که سال ۱۹۹۷ منتشر شد، مسئله خلافت و جانشینی پیامبر را از منظر تاریخی بررسی کرده بود. اما سال‌ها بعد، وقتی دوباره به این موضوع برگشت و، به‌خصوص آیات قرآن درباره وراثت را بازخوانی کرد، به نتیجه متفاوتی رسید. در این بازنگری، حضرت فاطمه زهرا (س) به‌عنوان وارث اصلی و جانشین مشروع پیامبر مطرح می‌شود. این تغییر دیدگاه، به‌ویژه از طرف پژوهشگری مثل مادلونگ که چندین دهه درباره تاریخ اسلام تحقیق کرده بود، برای ما اهمیت زیادی داشت. به این نتیجه رسیدیم این موضوع ظرفیت تبدیل‌شدن به یک مستند مستقل را دارد؛ مستندی که بتواند نشان دهد یک پژوهشگر برجسته چگونه در طول سال‌ها مطالعه، به بازنگری در یکی از مهم‌ترین مسائل تاریخ اسلام رسیده است.
علت انتخاب ویلفرد مادلونگ و نحوه آشنایی شما با ایشان چه بود؟
مادلونگ از چهره‌های مهم مطالعات اسلامی در جهان بود. اهمیت او نیز فقط به‌دلیل جایگاه دانشگاهی یا سابقه تدریس در آکسفورد نیست، بلکه به‌دلیل پژوهش‌های گسترده‌ای است که درباره تاریخ صدر اسلام، تشیع و جریان‌های فکری اسلامی انجام داده است. آشنایی علمی مجموعه ما با مادلونگ از مسیر آثار و پژوهش‌های ایشان شکل گرفت. به‌خصوص کتاب «جانشینی محمد» که یکی از آثار مهم در مطالعات جدید تاریخ صدر اسلام محسوب می‌شود. اما عاملی که باعث شد مادلونگ برای این پروژه اهمیت ویژه‌ای پیدا کند، تغییر دیدگاه او در پژوهش‌های متأخر بود. برای ما خیلی مهم بود که این موضوع را فقط از روی نوشته‌هایش نقل نکنیم و بتوانیم توضیحات خود را هم ثبت کنیم، چون وقتی یک پژوهشگر درباره دیدگاه قبلی خود بازنگری می‌کند، طبیعتاً شنیدن توضیحات مستقیمش ارزش زیادی دارد.
گفت‌وگوی اختصاصی با مادلونگ چه زمانی و کجا انجام شد؟
این گفت‌وگوی تصویری در سال ۲۰۱۹ در شهر برلین آلمان انجام شد. در مجموع حدود دو ساعت گفت‌وگوی اختصاصی با مادلونگ ضبط شده است که طبیعتاً تمام آن در نسخه نهایی مستند مورد استفاده قرار نگرفته است. اهمیت این گفتوگو برای ما صرفاً در تولید یک مستند نبود. به هر حال، مادلونگ یکی از پژوهشگران تأثیرگذار در مطالعات تاریخ اسلام بود و ثبت تصویری توضیحات او درباره این موضوع، به‌خودی‌خود ارزش آرشیوی و پژوهشی دارد. نکته مهم دیگر اینکه گفتوگو در سال ۲۰۱۹ ضبط شده، اما نسخه نهایی مستند چند سال بعد تولید و منتشر شده است. یعنی ما با اثری مواجه هستیم که بخشی از مواد اولیه آن به چند سال قبل برمی‌گردد، ولی در مرحله پژوهش و تولید نهایی، تلاش شده یک روایت منسجم از این دیدگاه شکل بگیرد.
مهم‌ترین تفاوت مستند «جانشین» با آثار مشابه درباره تاریخ صدر اسلام چیست؟
به نظر من تفاوت اصلی، زاویه ورود به موضوع است. معمولاً وقتی درباره جانشینی پیامبر صحبت می‌شود، بحث خیلی زود به اختلافات شناخته‌شده درباره خلافت امام علی (ع) و ابوبکر می‌رسد. اما در این مستند با یک دیدگاه متفاوت مواجه هستیم که حضرت فاطمه زهرا (س) را در مرکز بحث قرار می‌دهد. از سوی دیگر، این دیدگاه از سوی یک پژوهشگر غربی مطرح شده که سال‌ها درباره تاریخ اسلام مطالعه کرده است و در نهایت بخشی از برداشت قبلی خود را مورد بازنگری قرار داده است. ما تلاش کردیم این مسیر فکری را روایت کنیم. اینکه مادلونگ بر چه اساسی به این نتیجه رسیده است و چطور از بررسی آیات قرآن و منابع تاریخی به چنین برداشتی رسیده است. ضمن اینکه حضور خود مادلونگ در مستند و استفاده از گفت‌وگوی اختصاصی با ایشان، یکی دیگر از ویژگی‌های مهم این اثر است.
فرم روایی مستند چگونه طراحی شده است؟ مخاطب با یک مستند مصاحبه‌محور مواجه است یا یک روایت تاریخی؟
«جانشین» یک مستند پژوهشی و روایت‌محور است که گفت‌وگوی اختصاصی با مادلونگ یکی از پایه‌های اصلی آن است. ما نمی‌خواستیم صرفاً بخش‌هایی از یک مصاحبه را پشت سر هم قرار بدهیم. مسئله اصلی این بود که مخاطب بتواند یک مسیر فکری را دنبال کند. به همین دلیل روایت از معرفی مسئله جانشینی و جایگاه مادلونگ در مطالعات اسلامی شروع می‌شود و به‌تدریج مخاطب را با تغییر دیدگاه ایشان آشنا می‌کند. تلاش کردیم در عین حفظ دقت تاریخی و پژوهشی، مستند برای مخاطبی که آشنایی تخصصی با این مباحث ندارد هم قابل‌فهم باشد، چون یکی از چالش‌های اصلی در تولید چنین آثاری این است که چطور یک مسئله پیچیده تاریخی و علمی را به زبان تصویر تبدیل کنیم، بدون اینکه اصل موضوع بیش از حد ساده شود.
مهم‌ترین منابع پژوهشی مستند چه آثاری بودند؟
طبیعتاً مهم‌ترین منابع اصلی ما آثار ویلفرد مادلونگ بودند. یکی از آنها کتاب «جانشینی محمد (ص)» (The Succession to Muhammad) است که در سال ۱۹۹۷ منتشر شده و دیگری مقدمه‌ای است که مادلونگ در سال ۲۰۱۴ برای کتاب «مطالعه اسلام شیعی» (The Study of Shii Islam) نوشت. منبع دوم اهمیت ویژه‌ای دارد، چون مادلونگ در آن درباره تغییر دیدگاه خود توضیح می‌دهد و برداشت تازه‌اش از مسئله وراثت و جانشینی پیامبر را مطرح می‌کند. در کنار این آثار، آیات قرآن درباره وراثت پیامبران و منابع تاریخی مربوط به حوادث بعد از رحلت پیامبر، از جمله مسئله سقیفه و فدک، در شکل‌گیری پژوهش نقش داشتند. برای ما مهم بود که در روایت این موضوع، میان گزارش‌های تاریخی، برداشت پژوهشگر و مباحث اعتقادی تفکیک قائل شویم.
آیا دیدگاه مادلونگ با اعتقادات شیعه درباره امامت تفاوت ندارد؟ مستند در حال تأیید نظریه اوست؟
اتفاقاً این یکی از نکات مهمی است که باید درباره مستند روشن باشد. ما در «جانشین» در حال روایت دیدگاه یک پژوهشگر برجسته را روایت می‌کنیم. طبیعتاً روایت یک نظریه به این معنا نیست که تمام مبانی یا نتایج آن نظریه مورد تأیید ماست. در اعتقادات شیعه امامیه، امامت امیرالمؤمنین (ع) یک مسئله الهی است و بر اساس نص و تعیین الهی تبیین می‌شود. اما مادلونگ در این بخش از پژوهش‌هایش از منظر تاریخی و با تأکید بر قواعد قرآنی وراثت به مسئله نگاه می‌کند. اینها دو چارچوب متفاوت‌اند و نباید با هم یکی در نظر گرفته بشوند. برای ما مهم بود مخاطب با این دیدگاه کمترشناخته‌شده آشنا شود و بتواند درباره آن مطالعه و فکر کند. به نظر من یکی از کارکرد‌های مستند پژوهشی همین است که زمینه طرح پرسش و گفت‌وگوی علمی را فراهم کند.
تیم سازنده این مستند چند نفر بوده و چه مدت زمان صرف مراحل مختلف از پژوهش تا انتشار آن شده است؟
در مجموع حدود ۱۲ نفر در بخش‌های مختلف این پروژه مشارکت داشتند. فرآیند پژوهش تقریباً شش ماه زمان برد و خود مرحله تولید مستند هم حدود یک ماه طول کشید. البته همان‌طور که اشاره کردم، گفت‌وگوی اصلی با مادلونگ در سال ۲۰۱۹ ضبط شده بود، بنابراین باید میان زمان ثبت مصاحبه و فرآیند پژوهش و تولید نسخه نهایی مستند تفاوت قائل شویم. بخش مهمی از کار مربوط به بررسی آثار مادلونگ، استخراج محور‌های اصلی بحث و رسیدن به یک ساختار روایی بود که بتواند موضوع را برای مخاطب توضیح بدهد.
چرا نام «جانشین» را برای مستند انتخاب کردید؟
زیرا تمام مسئله فیلم حول همین کلمه شکل گرفته است. وقتی درباره جانشینی پیامبر صحبت می‌کنیم، معمولاً چند شخصیت مشخص به ذهن می‌رسند. اما دیدگاهی که در این مستند مطرح می‌شود، مخاطب را با پرسش متفاوتی روبه‌رو می‌کند. برای ما مهم بود عنوانی انتخاب کنیم که هم ساده و روشن باشد و هم به مسئله اصلی مستند اشاره کند، بدون اینکه از ابتدا نتیجه بحث را به مخاطب تحمیل کند. به نظر من «جانشین» در عین سادگی، عنوانی است که می‌تواند کنجکاوی مخاطب را نسبت به موضوع برانگیزد.
مخاطبان از چه طریقی می‌توانند این اثر را تماشا کنند؟
مستند «جانشین» از ۱۳ آبان ۱۴۰۵ در دسترس مخاطبان قرار گرفته است و یکی از اولویت‌های ما این بوده که امکان تماشای آن به‌صورت رایگان فراهم باشد. پلتفرم‌های اصلی انتشار مستند، فیلیمو برای مخاطبان داخل کشور و یوتیوب فطرس‌مدیا برای مخاطبان خارج از کشور هستند. این انتخاب هم با توجه به شرایط دسترسی مخاطبان انجام شده است. ما می‌خواستیم مستند صرفاً در یک بستر محدود منتشر نشود و علاقه‌مندان بتوانند راحت‌تر آن را تماشا کنند. در واقع، برای ما اهمیت دارد که یک اثر پژوهشی، علاوه بر مخاطبان تخصصی تاریخ اسلام، به دست مخاطبان عمومی علاقه‌مند به موضوع هم برسد.
با توجه به حساسیت موضوع جانشینی پیامبر، واکنش‌ها و نقد‌هایی را که به مستند مطرح می‌شود، چطور ارزیابی می‌کنید؟
طبیعی است که چنین موضوعی با واکنش‌های مختلفی مواجه شود. به هر حال، درباره یکی از بنیادی‌ترین مباحث تاریخی و اعتقادی جهان اسلام صحبت می‌کنیم. ما نه انتظار داشتیم همه با دیدگاه مطرح‌شده موافق باشند و نه اصلاً هدف ما رسیدن به چنین توافقی بوده است. به نظر من نقد علمی بخش مهمی از مواجهه با آثار پژوهشی است. اگر درباره یک استدلال یا برداشت تاریخی اشکالی وجود دارد، باید مطرح و بررسی شود. فقط نکته مهم این است که باید میان نقد دیدگاه مادلونگ و نقد اصل روایت این دیدگاه تفاوت قائل شویم. ما تلاش کردیم یک نظریه تاریخی را از زبان صاحب آن روایت کنیم و طبیعتاً این نظریه می‌تواند مورد موافقت یا مخالفت پژوهشگران قرار گیرد. اتفاقاً اگر مستند باعث شود یک بحث علمی جدی‌تر شکل بگیرد و مخاطبان برای بررسی موضوع دوباره به منابع مراجعه کنند، از نگاه ما اتفاق مثبتی است.
تمایل دارید مخاطب بعد از تماشای «جانشین» با چه برداشتی از مستند خارج شود؟
فکر می‌کنم مهم‌ترین چیزی که برای ما اهمیت دارد، این است که مخاطب با یک نگاه دقیق‌تر به تاریخ مواجه شود. گاهی تصور می‌کنیم درباره بعضی موضوعات تاریخی همه حرف‌ها زده شده و دیگر چیز جدیدی برای بررسی وجود ندارد. اما پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند حتی درباره شناخته‌شده‌ترین اتفاقات هم می‌شود دوباره به منابع برگشت و پرسش‌های تازه‌ای مطرح کرد. «جانشین» برای ما تلاشی در همین مسیر است. قرار نیست یک مستند بتواند اختلافی تاریخی و اعتقادی را که قرن‌ها درباره آن بحث شده حل کند. هدف ما بیشتر این بوده که یک دیدگاه مهم و کمترشنیده‌شده را ثبت و روایت کنیم. به نظر من اگر مخاطب بعد از دیدن مستند احساس کند هنوز زوایای زیادی از تاریخ اسلام وجود دارد که باید درباره آنها مطالعه و تحقیق کرد، این اثر به هدف خود نزدیک شده است.
