جوان آنلاین: هر اقتصادی برای رشد به کسانی نیاز دارد که تولید و نوآوری کنند و ریسک بپذیرند، اما در کنار آنها گروهی هستند که سودشان از تلاش و خلاقیت نمی‌آید، بلکه از نزدیکی به قدرت، اطلاعات محرمانه یا امتیاز‌های انحصاری به دست می‌آید. این گروه که به آنها رانت‌خوار می‌گوییم، مثل شارلاتان‌هایی عمل می‌کنند که ثروت را جابه‌جا می‌کنند و ثروتی نمی‌آفرینند.
در علم اقتصاد، رانت درآمدی است که بدون تلاش به دست می‌آید. رانت‌خواری یعنی تلاش برای کسب چنین درآمدی از راه امتیاز ویژه، نه از راه تولید یا رقابت. این امتیاز می‌تواند شکل‌های گوناگونی از قبیل دسترسی به ارز ارزان، مجوز واردات انحصاری، وام ترجیحی، اطلاعات پیش از دیگران، یا معافیت‌های خاص داشته باشد.
رانت در جایی شکل می‌گیرد که قیمت‌ها چندگانه، تصمیم‌ها غیرشفاف و دسترسی به منابع محدود و گزینشی باشد. هر جا میان قیمت رسمی و بازار فاصله بیفتد، کسی که به قیمت رسمی دسترسی دارد، می‌تواند بدون تلاش و زحمت سود ببرد. نظارت ضعیف و نبود پاسخگویی هم این فرصت را تقویت می‌کند. اغلب بحث رانت به بازار ارز محدود می‌شود، اما رانت در بخش‌های مختلف اقتصاد، از خودرو و صنایع تولیدی تا نظام بانکی و بازار پول، نقش مخرب داشته است. هر جا قیمت دستوری، تخصیص گزینشی یا انحصار وجود دارد، خطر رانت هم هست.
اینکه رانت‌خواران چه ضرباتی به اقتصاد می‌زنند، شامل موارد زیر است:
۱. تضعیف تولید و رقابت. وقتی سود از نزدیکی به قدرت بیاید، سرمایه به جای کارخانه و نوآوری، سراغ کسب امتیاز می‌رود. تولیدکننده‌ای که بی‌رانت کار می‌کند، با رقیبی روبه‌رو می‌شود که منابع ارزان‌تر در اختیار دارد و کسب و کار او را ناعادلانه حذف می‌کند.
۲. انحراف سرمایه و استعداد. جوان تحصیل‌کرده وقتی ببیند ثروت از رابطه می‌آید نه از دانش، یا مهاجرت می‌کند یا به رابطه‌سازی روی می‌آورد و این‌گونه است که اقتصاد خلاق‌ترین نیروهایش را از دست می‌دهد.
۳. گسترش فساد. رانت و فساد دو روی یک سکه‌اند. امتیاز ویژه معمولاً با رشوه، تبانی یا نفوذ به دست می‌آید و نهاد‌های نظارتی را فرسوده می‌کند.
۴. تورم و گرانی. هزینه رانت در نهایت به قیمت‌ها منتقل می‌شود. کالایی که قرار بود با ارز ارزان وارد شود تا ارزان‌تر به دست مردم برسد، اغلب با قیمت بازار عرضه می‌شود و تفاوت قیمت به جیب واسطه می‌رود.
۵. فرسایش اعتماد اجتماعی. شاید سنگین‌ترین آسیب همین باشد، زیرا وقتی مردم می‌بینند افراد قانونمند و قانونمدار عقب می‌مانند و رانت‌خوار بالا می‌رود، به عدالت و عملکرد نهاد‌های رسمی بی‌اعتماد می‌شوند. این بی‌اعتمادی همکاری اجتماعی و مشارکت اقتصادی را تضعیف می‌کند.
چگونه با رانت‌خواری مقابله کنیم؟
حذف فاصله میان نرخ رسمی و بازار، مهم‌ترین راه خشکاندن رانت است. این موضوع از سوی دولتمردان و نمایندگان با گرایش‌های مختلف تأکید شده است. برخی کارشناسان تک‌نرخی کردن ارز را مهم‌ترین راهکار کاهش رانت می‌دانند.
از سوی دیگر، انتشار عمومی اطلاعات در خصوص تخصیص منابع، فهرست دریافت‌کنندگان ارز و وام، و قرارداد‌های دولتی، رانت را در معرض دید می‌گذارند. هرچه موانع ورود به بازار کمتر باشد، امتیاز انحصاری کمتر می‌شود. همچنین نهاد‌های نظارتی باید مستقل باشند و برخورد با تخلف بدون استثنا و بدون توجه به نفوذ افراد انجام شود.
در جمع‌بندی این مطلب باید گفت که رانت‌خواری اقتصاد را از مسیر تولید به بیراهه می‌برد، منابع را هدر می‌دهد و اعتماد عمومی را از بین می‌برد. مقابله با آن با شعار ممکن نیست؛ باید ریشه‌ها را برید: قیمت‌های چندگانه، تصمیم‌های غیرشفاف و تخصیص‌های گزینشی را حذف کرد. البته باید دقت کرد که حذف یک سیاست به‌تنهایی کافی نیست. برخی تحلیلگران معتقدند حتی با حذف ارز ترجیحی هم رانت به‌طور کامل از بین نمی‌رود. پس شفافیت، رقابت و نظارت مستقل باید همراه اصلاح قیمت‌ها پیش برود. اقتصادی که در آن سود از تلاش به دست بیاید تا رابطه، اقتصاد سالم‌تر و عادلانه‌تری خواهد بود.
