جوان آنلاین: جواد محقق، شاعر، نویسنده و معلم پیشکسوت که سابقه قابل توجهی در حوزه ادبیات و مطبوعات کودک و نوجوان دارد، بر نقش شعر و ادبیات در شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی افراد تأکید می‌کند. او معتقد است خانواده، مدرسه و رسانه زمانی می‌توانند در تربیت نسل آینده موفق باشند که در مسیر مشترکی حرکت کنند و زمینه رشد استعداد‌ها و علایق نسل جوان را فراهم آورند. در گفت‌وگوی «جوان» با این شاعر و نویسنده، به بررسی جایگاه شعر در جامعه امروز، ظرفیت‌های ادبیات در انتقال مفاهیم فرهنگی و ابعاد تربیتی آن می‌پردازیم.
ارزیابی شما از جایگاه شعر در جامعه کنونی چیست؟
شعر در گذشته یکی از مهم‌ترین رسانه‌های جامعه بود و موضوعات گوناگون، از مسائل پزشکی و آموزشی تا موضوعات اجتماعی و فرهنگی، در قالب شعر بیان می‌شدند، اما امروز بخشی از کارکرد‌های پیشین شعر محدود و کمرنگ شده و رسانه‌های جدید، به‌ویژه فضای مجازی، رقبای جدی آن به شمار می‌روند. شعر مقاومت و شعر اعتراض از گونه‌هایی است که همچنان در فضای ادبی کشور فعال است و با بهره‌گیری از زبان و بیان امروزی، به طرح مسائل اجتماعی و فرهنگی می‌پردازند. غزل در تاریخ شعر فارسی، یکی از ماندگارترین و تأثیرگذارترین قالب‌های ادبیات فارسی است و حافظ از قله‌های درخشان آن. شعر آیینی محدود به قالب‌های کلاسیک نیست و می‌تواند در قالب‌های نیمایی و سپید نیز با حفظ اصالت و برخورداری از توانایی ادبی شاعر، به بیان مفاهیم دینی و اعتقادی بپردازد. هرچند قالب‌های کلاسیک به دلیل پیشینه تاریخی و جایگاه تثبیت‌شده خود همچنان از مقبولیت بیشتری برخوردارند، اما در شعر معاصر نیز نمونه‌های درخشانی با مضامین دینی و مذهبی در قالب‌های نو پدید آمده است. شعر را می‌توان گونه‌ای از سخن گفتن با زبانی فراتر از زبان معمول محاوره دانست؛ زبانی که ظرفیت تعالی‌بخشیدن به ادبیات هر سرزمین را دارد.
آیا شرایط شعر عرصه کودک و نوجوان از نظر کمی و کیفی در سطحی هست که بتوانیم از آن توقع تربیتی داشته باشیم؟
شعر کودک و نوجوان در سال‌های پس از انقلاب از نظر تعداد شاعران، کتاب‌های منتشرشده، ناشران تخصصی و محافل ادبی، قابل توجه است. در گذشته شمار شاعران فعال در حوزه کودک و نوجوان بسیار محدود بود، اما امروز در برخی استان‌ها ده‌ها شاعر بزرگسال در این حوزه فعالیت می‌کنند و تعداد آثار منتشرشده نیز افزایش چشمگیری داشته است. البته رشد کمی لزوماً به معنای ارتقای کیفیت نیست. بخشی از تولیدات شعر کودک و نوجوان به سمت آثار بازاری و صرفاً آموزشی سوق پیدا کرده است؛ آثاری که به دلیل سادگی و برخورداری از بازار گسترده‌تر، گاهی بیش از شعر‌های جدی و ادبی مورد توجه قرار می‌گیرند. اما شعر کودک و نوجوان باید علاوه بر برخورداری از محتوای مناسب، از ویژگی‌های واقعی شعر برخوردار باشد و به غنای ذهن و زبان مخاطب کمک کند. شعر و داستان می‌توانند مفاهیم فرهنگی و تربیتی را بدون تحمیل مستقیم به مخاطب منتقل کنند.
ادبیات این امکان را فراهم می‌کند که مخاطب در خلوت خود با شخصیت‌ها و موقعیت‌های مختلف اجتماعی مواجه شود و از خلال تجربه‌های آنان، به شناخت و درک عمیق‌تری از زندگی برسد. نقش قصه‌گویی مادران و مادربزرگ‌ها با روایت‌های شفاهی، لالایی‌ها و قصه‌هایی که در طول تاریخ، سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند در انتقال فرهنگ و هویت‌بخشی به نسل‌ها بسیار مهم است.
چگونه می‌توان بچه‌های نسل جدید را به سمت شعر، ادبیات و مطالعه سوق داد؟
کودکانی که والدین خود را در حال مطالعه نمی‌بینند و تجربه حضور در کتاب‌فروشی‌ها، نمایشگاه‌های کتاب و محافل فرهنگی را ندارند، به‌سختی به کتاب‌خوانی علاقه‌مند می‌شوند؛ به همین علت است که نقش خانواده در شکل‌گیری عادت مطالعه بسیار مهم است. البته مجلات دانش‌آموزی هم می‌توانند فضایی برای بروز علایق و استعداد‌هایی فراهم کنند که در چارچوب محدود کتاب‌های درسی فرصت ظهور نمی‌یابند. مدارس هم نباید تنها بر کتاب درسی متمرکز باشند. کتابخانه باید مرکز فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی مدرسه باشد و دانش‌آموزان فرصت انتخاب کتاب، مطالعه آزاد و پرورش علایق فردی خود را داشته باشند. همه باید بدانند کتاب‌خوانی نه‌تنها مانعی برای پیشرفت تحصیلی نیست، بلکه موجب تقویت قدرت خواندن، شنیدن و نوشتن دانش‌آموزان می‌شود و حتی در فهم مسائل درسی، از جمله ریاضیات، تأثیر مثبت دارد.
به نظر شما علل و عوامل افت شدید نشریات کودک و نوجوان در فضای رسانه‌ای و مطبوعاتی کشور چیست؟
گسترش فضای مجازی و کاهش توجه به مطبوعات مکتوب از عوامل افت شمارگان نشریات کودک و نوجوان است؛ برای همین ضرورت دارد که برای تقویت این عرصه از ظرفیت رسانه‌های جدید و مطبوعات به صورت استفاده ترکیبی بشود.
چه اقداماتی را در حوزه تربیت فرهنگی نوجوانان و شناسایی توانایی‌های آنها مؤثر می‌دانید؟
خانواده، مدرسه و رسانه سه نهاد اصلی تربیت هستند که اگر میان آنها هماهنگی وجود نداشته باشد، پیام‌های متعارض می‌تواند اثرگذاری تربیتی هر یک را کاهش دهد. بنا بر تجربه حدود بیست ساله فعالیتم در فضای اردو‌های فرهنگی و ادبی دانش‌آموزی، این برنامه‌ها را از مؤثرترین بستر‌های شناسایی و پرورش استعداد‌های جوان می‌دانم. در این اردوها، سالانه صد‌ها دانش‌آموز برگزیده از سراسر کشور در رشته‌هایی مانند شعر، داستان، مطالعه، تحقیق و روزنامه‌نگاری گرد هم می‌آمدند و ضمن شرکت در کلاس‌های تخصصی، با استادان و فعالان فرهنگی ارتباط برقرار می‌کردند. حتی شمار قابل توجهی از شاعران و نویسندگان نسل‌های اخیر، تجربه حضور در همین اردوها را در کارنامه خود دارند.
نقش محافل و انجمن‌های ادبی را در ترویج و آموزش شعر و ادبیات بین نسل جدید چطور ارزیابی می‌کنید؟
انجمن‌های ادبی از مهم‌ترین نهاد‌های مؤثر در پرورش شاعران و نویسندگان در طول تاریخ ادبیات فارسی بوده و هستند. من موقعی که در بنیاد شعر و ادبیات داستانی مسئولیت داشتم حدود هزار و پانصد انجمن ادبی ثبت و شناسنامه‌دار شدند و در همان دوره نیز جایزه‌ای با عنوان «جایزه بهار» با هدف حمایت و تقدیر از فعالیت‌های انجمن‌های ادبی راه‌اندازی شد. البته که انجمن‌های ادبی برای ادامه فعالیت به حمایت نهادی، فضای مناسب و امکانات اولیه نیاز دارند و باید زمینه فعالیت مستقل و مستمر آنها فراهم شود.
