محمدرضا هادیلو:
آثار تاریخی و فرهنگی در هر نقطه از جهان، صرفنظر از مرزهای سیاسی و جغرافیایی، بخشی از حافظه مشترک بشریت به شمار میآیند؛ گنجینههایی که نه تنها روایتگر تاریخ یک ملت، بلکه سندی از مسیر تمدن انسانی هستند. بر همین اساس، در حقوق بینالملل و کنوانسیونهای جهانی، از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و نیز کنوانسیون ۱۹۷۲ حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان، هرگونه حمله یا آسیب عمدی به بناها و محوطههای تاریخی ممنوع شده و میتواند در زمره «جنایت جنگی» قرار گیرد. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) نیز بهعنوان نهاد بینالمللی ناظر بر میراث فرهنگی جهان، همواره بر ضرورت مصون ماندن این آثار از درگیریهای نظامی تأکید کرده و حتی مختصات جغرافیایی بسیاری از این محوطهها را در اختیار طرفهای درگیر قرار میدهد تا از هرگونه آسیب احتمالی جلوگیری شود. با این حال، در جریان حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به برخی شهرهای ایران، گزارشهایی از آسیب دیدن مجموعهای از مهمترین آثار تاریخی کشور منتشر شده است؛ از بناهای باشکوه اصفهان که قرنها نماد شکوه معماری ایرانی بودهاند تا مجموعههای تاریخی پایتخت مانند کاخ گلستان و مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد. رخدادهایی که بار دیگر نگرانیها درباره امنیت میراث فرهنگی در شرایط جنگی را افزایش داده و پرسشهایی جدی درباره پایبندی به قواعد بینالمللی حفاظت از میراث بشری مطرح کرده است.
***
در روزهای اخیر و همزمان با ادامه حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، گزارشهای متعددی از آسیب دیدن آثار تاریخی و فرهنگی در شهرهای مختلف منتشر شده است؛ آثاری که برخی از آنها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند و برخی دیگر نیز از مهمترین نمادهای هویت تاریخی و معماری کشور به شمار میروند. موج انفجارها، اصابت ترکشها و لرزشهای ناشی از حملات، بناهایی را تحت تأثیر قرار داده که برخی از آنها صدها سال قدمت دارند و بهدلیل ساختار تاریخی خود در برابر چنین ارتعاشهایی آسیبپذیرند. در این میان، گزارشهای رسمی مسئولان شهری، بیانیههای نهادهای بینالمللی و همچنین مستندسازی رسانههای خارجی و سازمانهای حقوق بشری، تصویری نگرانکننده از وضعیت میراث فرهنگی در جریان این حملات ارائه میدهد. از اصفهان که بهعنوان «موزه شهر» شناخته میشود تا مجموعههای تاریخی تهران، خبرها بیانگر آن است که بخشی از این میراث ارزشمند با خسارتهایی مواجه شدهاند؛ خسارتهایی که در صورت تداوم درگیریها میتواند پیامدهایی جبرانناپذیر برای میراث فرهنگی ایران و حتی میراث مشترک بشریت به همراه داشته باشد.
آسیب جبران ناپذیر به آثار تاریخی اصفهان
در حمله به ساختمان استانداری اصفهان، کاخ چهلستون، عمارت رکیبخانه، تالار تیموری، تالار اشرف و دبیرستان سعدی اصفهان آسیب دیدهاند و شیشههای کاخ عالیقاپو در میدان امام اصفهان هم شکسته است.
مدیرعامل سازمان نوسازی اصفهان با اشاره به آسیب دیدن برخی آثار تاریخی این شهر در پی ارتعاشهای ناشی از انفجارها گفت: بناهای چندصد ساله اصفهان توان تحمل این موجهای شدید را ندارد.
محمدعلی ایزدخواستی با اشاره به وضعیت نگرانکننده آثار تاریخی این شهر اظهار کرد: آثار تاریخی اصفهان که بیش از هزار سال تمدن بشری را در خود متبلور کردهاند، امروز در معرض تهدید جدی قرار گرفتهاند.
وی افزود: این آثار گرانسنگ که صدها سال با استواری باقی ماندهاند، توان تحمل ارتعاشهای شدید ناشی از انفجارهای پیاپی حملات وحشیانه متجاوزین را ندارند.
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان ادامه داد: طی حملات چند روز گذشته، مواریث ارزشمندی همچون کاخ چهلستون، مسجد جامع عباسی، کاخ عالیقاپو و پلهای ارزشمند صفوی دچار آسیبهای جدی شدهاند.
ایزدخواستی تصریح کرد: موج انفجارها در شهر به اندازهای چشمگیر است که لرزههای پیاپی ایجاد کرده و همین موضوع موجب آسیبهای مکرر به تزئینات و سازههای این بناهای تاریخی شده است.
وی خاطرنشان کرد: این در حالی است که میراث فرهنگی بر اساس کنوانسیونهای جهانی بر روی این آثار نشانهای ضد جنگ نصب کرده است.
ایزدخواستی گفت: اصفهان از دیرباز در منابع تمدنی به عنوان یک «موزه شهر» معرفی شده و در هر کوی و برزن آن آثار منحصر بهفردی از همنشینی تمدنی، بهویژه همزیستی ادیان و ملل، وجود دارد که در صورت آسیب دیدن، بخش ارزشمندی از میراث مشترک ملتها از بین خواهد رفت.
هشدار یونسکو درباره خسارت به کاخ گلستان
یونسکو با ابراز نگرانی نسبت به حفاظت از میراث فرهنگی در پی تشدید خشونتها در منطقه، و آسیب به کاخ گلستان که از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی است، هشدار داد.
صفحه یونسکو در شبکه اجتماعی ایکس نسبت به حفاظت از محوطههای میراث فرهنگی در پی تشدید خشونتها در خاورمیانه با انتشار بیانیهای ابراز نگرانی کرد.
در این بیانیه آمده است :
روز دوشنبه ۲ مارس ۲۰۲۶ (۱۱ اسفندماه ۱۴۰۴)، کاخ گلستان تهران ـ یکی از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو ـ بنا بر گزارشها بر اثر اصابت ترکشها و موج انفجار ناشی از حمله هوایی به میدان ارگ، که در محدوده حریم حفاظتی این مجموعه در پایتخت ایران قرار دارد، آسیب دید.
کاخ گلستان از مهمترین بناهای تاریخی ایران و ثبتشده در فهرست میراث جهانی است.
یونسکو اعلام کرده است که همچنان وضعیت میراث فرهنگی در ایران و سراسر منطقه را از نزدیک رصد میکند تا از حفاظت آنها اطمینان حاصل شود. در همین راستا، این سازمان مختصات جغرافیایی تمامی سایتهای ثبتشده در فهرست میراث جهانی و همچنین آثار دارای اهمیت ملی را در اختیار طرفهای درگیر قرار داده است تا از هرگونه آسیب احتمالی جلوگیری شود.
یونسکو یادآور شده است که اموال فرهنگی بر اساس حقوق بینالملل تحت حفاظت قرار دارند، از جمله بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، همراه با سازوکار حمایت تقویتشده آن و نیز کنوانسیون ۱۹۷۲ مربوط به حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان.
گفتنی است، کاخ گلستان در حمله هوایی آمریکا و اسرائیل به منطقه بازار و میدان ارگ تهران در شامگاه ۱۰ اسفند ۱۴۰۴، خسارتهای جدی دید؛ بخشهایی از ارسیها، درها و پنجرههای چوبی و آینهکاریها بر اثر موج آن انفجار، تخریب شد. در پی آن، سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی و گردشگری در مکاتبهای رسمی به مدیرکل یونسکو، اعزام هیأت کارشناسی برای ارزیابی فوری و اقدامات اضطراری تثبیت و حفاظت این مجموعه جهانی را درخواست کرد.
اعتراف رسانه های آمریکایی
حمله به مراکز درمانی و مدارس و بناهای تاریخی آنقدر آشکار است که رسانه ها و سازمان های فعال حقوق بشر در آمریکا و اروپا نیز نمی توانند از آن چشم پوشی کنند.
رسانه های آمریکایی گزارش داده اند تصاویر ماهوارهای و ویدیوهای تائیدشده نشان میدهد که از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، مدارس، یک بیمارستان و بناهای تاریخی بهشدت آسیب دیدهاند. این در حالی است که شمار تلفات غیرنظامیان گزارششده، در حال افزایش است.
به گفته هرانا، «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» مستقر در آمریکا، هزار و ۱۶۸ غیرنظامی کشته شدهاند که ۱۹۴ کودک نیز در میان آنها هستند.
بخش راستیآزمایی بیبیسی آسیب در زمان تهیه گزارش، مورد حمله واقع شدن یک بیمارستان، مراکز ورزشی، یک اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو و دو مدرسه را ثبت کرده است. یکی از این مدارس بنا بر اعلام مقامهای ایرانی صبح شنبه شاهد کشته شدن ۱۶۸ نفر بوده است.
ایران میگوید ۱۳ مرکز درمانی که ۹ واحد آن متعلق به هلال احمر بوده، مورد اصابت قرار گرفته است.
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا گفته انفجار در مدرسهای در شهر جنوبی میناب تحت بررسی است و تاکید کرد نیروهای آمریکایی «هرگز اهداف غیرنظامی را هدف قرار نمیدهند!!»
در همین راستا کمیته امور ایالات متحده در «بلو شیلد»، سازمان بین المللی و غیر دولتی که برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، بحران و بلایای طبیعی فعالیت میکند، اعلام کرد از اظهارات پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده «نگران» شده است.
آقای هگست گفته بود: «آمریکا، فارغ از آنچه به اصطلاح نهادهای بین المللی میگویند، مرگبارترین و دقیقترین کارزار قدرت هوایی در تاریخ را به راه انداخته است... همه چیز بر اساس شرایط ما و با بیشترین اختیارات انجام می شود. هیچ قواعد درگیری احمقانهای وجود ندارد.»
کمیته آمریکایی بلو شیلد در بیانیهای اعلام کرد: «نادیده گرفتن حقوق بشردوستانه بینالمللی، از جمله بسیاری از کنوانسیونهای بین المللی که ایالات متحده عضو آنهاست، و همچنین حقوق عرفی بینالمللی، میتواند به ارتکاب جنایات جنگی منجر شود.»
در ادامه این گزارش تصاویری از آسیب به عمارت چهلستون در پی حمله به استانداری اصفهان در روز ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ منتشر شده است.
مستندسازی خبرنگاران خبرگزاری آنادولو
خبرنگاران خبرگزاری آنادولو نیز گزارش دادند بخشهایی از کاخ گلستان تهران، از مهمترین آثار تاریخی ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، در پی حملات آمریکا و اسرائیل به پایتخت ایران آسیب دیده است.
بخشهایی از کاخ تاریخی گلستان در تهران که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، در پی حملات آمریکا و اسرائیل به پایتخت ایران دچار خسارت شد. خبرنگاران خبرگزاری آنادولو که در محل حضور داشتند، آسیبهای وارد شده به این مجموعه تاریخی را ثبت و مستند کردند.
بر اساس این گزارش، انفجارهایی که ساختمانی وابسته به قوه قضائیه در نزدیکی مجموعه کاخ گلستان و همچنین یک ایستگاه پلیس مجاور آن را هدف قرار داد، موجب شکستن شیشهها و وارد شدن آسیب به بخشهایی از دیوارهای بیرونی این کاخ شد.
کاخ گلستان که از قرن هجدهم میلادی بهعنوان مرکز اداری دودمان قاجار مورد استفاده قرار میگرفت، شامل تالارهای تاریخی متعددی است که به دلیل معماری ظریف و هنرهای تزئینی آن شناخته میشوند.
خبرنگاران آنادولو گزارش دادند تزئینات سقفی متعلق به حدود سال ۱۷۵۰ میلادی در تالار تخت مرمر، واقع در طبقه همکف مجموعه، فرو ریخته است. همچنین شیشههای رو به حیاط داخلی و فضای بیرونی شکسته و بخشهایی از کفپوش این تالار بهشدت آسیب دیده است.
تالار آینه نیز که توسط معمار ابوالحسن اصفهانی (۱۸۶۱ تا ۱۹۴۶) طراحی شده و به دلیل ظرافت و مهارت در ساخت شناخته میشود، در جریان این حملات آسیب دیده است. تمامی پنجرههای رو به بیرون این تالار شکسته و خسارات قابل توجهی در تزئینات سقف آن مشاهده شده است.
در پی این رخداد، عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد ایران، از سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) خواست که یک هیئت کارشناسی را فوراً به کاخ گلستان اعزام کند.
آفرین امامی، مدیر کاخ گلستان، در گفتوگو با خبرنگاران و در حالی که اشک میریخت گفت: اشیای موجود در این کاخ برای من مانند فرزندانم هستند؛ سالها برای این مکان زحمت کشیده شده است. کفپوشهای منحصربهفرد و تزئینات سقف نابود شدهاند و ما تنها یک هفته پیش مرمت تالار آینه را به پایان رسانده بودیم.
