جوان آنلاین: پروژه قطار سریعالسیر تهران - مشهد پس از بیش از دو دهه وعده، تعویق و توقف، حدود دو ماه پیش بهعنوان پروژه اولویتدار کشور در شورای اقتصاد تصویب شد؛ تصمیمی که میتواند یکی از مهمترین گرههای تاریخی جابهجایی مسافر در محور شرق و مرکز ایران را باز کند. مسیری که سالانه میزبان دهها میلیون زائر، مسافر و فعال اقتصادی است، سالهاست زیر فشار ترافیک هوایی، جادهای و ریلی فرسوده نفس میکشد که هم هزینه سفر را بالا برده و هم بهرهوری ملی را پایین آورده است. قطار سریعالسیر تهران – مشهد قرار است زمان سفر را به کمتر از چهار ساعت کاهش دهد؛ عددی که نهفقط یک مزیت رفاهی، بلکه یک متغیر اقتصادی تعیینکننده در توزیع سفر، کاهش مصرف سوخت، افت هزینههای حملونقل و افزایش ساعات کاری مفید در کشور به شمار میرود. آنگونه که مسئولان راهآهن اعلام کردهاند، آغاز عملیات اجرایی از سمت مشهد تا پایان سال جاری، نشانهای از تغییر رویکرد دولت در قبال پروژهای است که بیش از ۲۰ سال معطل مانده است.
ایده احداث قطار سریعالسیر در مسیر تهران - مشهد به اوایل دهه ۱۳۸۰ بازمیگردد؛ زمانی که رشد فزاینده سفرهای زیارتی، گردشگری و کاری، ظرفیت خطوط ریلی موجود را به چالش کشید. در همان سالها، پروژههایی مانند «حرم تا حرم» تعریف شد، اما به گفته مسئولان استانی، این طرحها هیچگاه بهطور کامل به سرانجام نرسیدند. رئیس دبیرخانه شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی، با اشاره به وضعیت این پروژهها میگوید: «پروژه حرم تا حرم مربوط به گذشته است و قطعه گرمسار تا قم آن اجرایی شده، اما متأسفانه حدود ۳۰۰ کیلومتر از مسیر در محدوده استان خراسان رضوی با پیشرفت فیزیکی تنها ۱۴ درصد بهصورت کارگاه رها شده است. این یعنی سالها سرمایهگذاری بدون بازده و بلااستفاده مانده و کسی هم برایش مهم نیست.»
علی لبافی با اشاره به پروژه قطار سریعالسیر اصفهان–تهران که زودتر از تهران- مشهد در شورای اقتصاد به تصویب رسید، ادامه میدهد: «این مسیر با وجود اولویت بالاتر و تقاضای مسافری سنگینتر، سالها از چرخه تصمیمگیری عقب ماند و همین امر مشکلات را روی هم تلمبار کرده است.» او تأکید میکند: «با وجود وعدههای مکرر مسئولان در دولتهای مختلف، پروژه قطار سریعالسیر مشهد - تهران بیش از ۲۰ سال معطل مانده بود، این در حالی است که حجم سفر و اهمیت اقتصادی این مسیر آن را در اولویت نخست کشور قرار میدهد.»
پروژه اولویتدار کشور
تحول اصلی امسال رخ داد، زمانی که شورای اقتصاد، پروژه قطار سریعالسیر تهران - مشهد را بهعنوان پروژه اولویتدار کشور تصویب و ابلاغ کرد. رئیس دبیرخانه شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی درباره این اتفاق میگوید: «پس از پیگیریهای مستمر از طریق نمایندگان مجلس، دولت، سازمان برنامه و بودجه و وزیر راه و شهرسازی، حدود دو ماه و نیم پیش پروژه قطار سریعالسیر مشهد - تهران بهعنوان پروژه اولویتدار کشور در شورای اقتصاد تصویب و ابلاغ شد. این مصوبه، پروژه را از بلاتکلیفی خارج کرد.»
او درباره آغاز عملیات اجرایی نیز توضیح میدهد: «با وجود اصرار برخی مسئولان بر اینکه قطعه گرمسار بهعنوان اولویت اجرا انتخاب شود، ما با این استدلال که شروع پروژه از مشهد میتواند باعث ایجاد کسبوکار جدید، فعال شدن پیمانکاران و رونق اقتصادی استان شود، مسئولان کشوری را قانع کردیم. حالا و براساس اعلام مدیرعامل راهآهن جمهوری اسلامی ایران، عملیات اجرایی این پروژه تا پایان سال از سمت مشهد آغاز خواهد شد.»
این تصمیم، علاوه بر پیام سیاسی و مدیریتی، نشان میدهد که دولت قصد دارد سرمایهگذاری زیرساختی را به سمت پروژههای پرتقاضا و پربازده هدایت کند. براساس برآوردهای فنی، قطار سریعالسیر تهران - مشهد با سرعتی در بازه ۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلومتر بر ساعت طراحی شده است. این سرعت، زمان سفر فعلی ۱۰ تا ۱۲ ساعته ریلی را به کمتر از چهار ساعت کاهش میدهد؛ تغییری که میتواند الگوی سفر در کشور را دگرگون کند.
برآوردها نشان میدهد این مسیر ظرفیت جابهجایی ۲۰ تا ۲۵ میلیون مسافر را در سال خواهد داشت؛ عددی که معادل بخش قابل توجهی از سفرهای هوایی و جادهای فعلی است.
رئیس دبیرخانه شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی در اینباره میگوید: «با اجرای این طرح، حجم بالایی از ترافیک هوایی کاهش پیدا میکند. امروز هزینههای بلیت هواپیما در این مسیر سرسامآور شده و فشار آن مستقیماً بر دوش مردم است. قطار سریعالسیر میتواند این تعادل را به نفع مردم و اقتصاد ملی تغییر دهد.»
لبافی، کاهش فشار بر ناوگان هوایی، صرفهجویی در مصرف سوخت، کاهش تصادفات جادهای و افزایش ایمنی سفر را از دیگر آثار مستقیم این پروژه عنوان میکند؛ آثاری که در مجموع، هزینههای پنهان حملونقل در اقتصاد ایران را کاهش میدهد.
از بهرهوری ملی تا تأمین مالی بینالمللی
قطار سریعالسیر تهران - مشهد را نباید فقط یک پروژه حملونقلی صرف دید، زیرا این طرح، آزمونی برای توان تصمیمگیری، تأمین مالی و اجرای پروژههای ملی در ایران است. پس از ۲۰ سال انتظار، تصویب در شورای اقتصاد و وعده آغاز عملیات اجرایی از مشهد، امید تازهای ایجاد کرده است. اگر این پروژه مطابق برنامه پیش برود، میتواند سالانه دهها میلیون مسافر را با سرعت، ایمنی و هزینه کمتر جابهجا کند و در عین حال بهرهوری اقتصادی کشور را افزایش دهد. یکی از نکات کلیدی در تحلیل این پروژه، ارتباط آن با بهرهوری اقتصادی است. موضوعی که رئیس دبیرخانه شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی با اشاره به برنامه هفتم توسعه تأکید میکند: «در برنامه هفتم، ۳۵ درصد از رشد ۸ درصدی اقتصاد باید از محل بهرهوری تأمین شود. یکی از راهکارهای اساسی، افزایش ساعت کاری مفید بنگاههاست. وقتی زمان سفر بین تهران و مشهد به کمتر از چهار ساعت برسد، عملاً امکان سفر کاری یکروزه، افزایش جلسات حضوری و استفاده بهتر از زمان فراهم میشود.» در حوزه تأمین مالی نیز به گفته مسئولان، فاینانس خارجی بهویژه با چین در دستور کار قرار دارد. این مدل تأمین مالی، در صورت مدیریت صحیح میتواند بدون فشار مستقیم بر بودجه عمومی، پروژه را به مرحله اجرا برساند.
از منظر توسعه منطقهای، آغاز پروژه از مشهد، پیام روشنی برای شرق کشور دارد. اتصال سریع و پایدار به مرکز، نهتنها یک مزیت حملونقلی، بلکه یک اهرم توسعه اقتصادی و سرمایهگذاری است. فعال شدن پیمانکاران، ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم و رونق خدمات جانبی، بخشی از این زنجیره اثرگذاری است.
