جوان آنلاین: در بررسی نیاز استانها بیشتر نگاهها به سمت مسائل عمرانی و امکانات شهری و تأمین آب و رسیدگی به وضع کشاورزی و دامداری و اهمیت راهاندازی کارخانجات فرآوری و... میرود. اما شاید یکی از مهمترین موضوعاتی که کمتر مورد توجه قرار میگیرد «کتاب و کتابخوانی» باشد. سرانه پایین مطالعه در تمام استانها مشکلات متعددی از قبیل عدم توسعه فرهنگی و وابستگی بیش از حد به فضای مجازی را به دنبال داشته که نیاز است مسئولان و متولیان امر فرهنگی کشور دسترسی شهروندان به کتاب را آسان کنند.
خواندن کتاب، به هر شکل را میتوان کتابخوانی دانست، اما منظور اصلی در این کار، مطالعات آزاد و خواندن کتابهایی است که سهم بسزایی در بالا بردن سطح آگاهی و فرهنگ جامعه دارند. بنابر این باید بحث کتابخوانی و سوادآموزی را از هم تفکیک کنیم.
بخش عمدهای از ساعات مطالعه در اقشار مختلف جامعه با گروههای مختلف سنی در راستای سوادآموزی است. مطالعات دانشآموزان و دانشجویان که در مقاطع مختلف تحصیلی مشغول به تحصیل هستند را نباید به آمار کتابخوانی مرتبط دانست. شاخص میزان کتابخوانی و میزان سوادآموزی در تمامی کشورهای جهان دو امر مجزاست.
متأسفانه هیچوقت آمار دقیق و رسمی از سوی مرکز آمار ایران در مورد میزان کتابخوانی یا نرخ مطالعه در ایران منتشر نشده است.
طی سالهای اخیر اعداد ارقام متفاوتی از سوی نهادهای مربوط مثل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، شورای عالی انقلاب و کتابخانه ملی در خصوص میزان مطالعه در ایران اراده شده است.
آمارهای ضد و نقیض و بیاعتبار
آخرین گزارشی که مرکز آمار ایران در قالب طرح «فرهنگ رفتاری خانوار» انجام داده، نشان میدهد سرانه مطالعه افراد باسواد ۱۵ساله و بیشتر، در ماه بهطور متوسط هشت ساعت و ١٨دقیقه است، به عبارت دیگر مطالعه ۱۶دقیقه و ۳۶ ثانیهای در طول روز.
از این مقدار، شش ساعت و ٣٢ دقیقه سرانه مطالعه کتاب غیردرسی، یک ساعت و ٢٣ دقیقه سرانه مطالعه روزنامه و ٢٣ دقیقه سرانه مطالعه نشریات مختلف بوده است. در این آمارگیری به ۴٣ هزار و٧٠٠ خانوار شهری و ۱۸هزارو۸۶۰ خانوار روستایی و در مجموع به ۶۲ هزارو۵۶۰ خانوار مراجعه شده و مجموع این اطلاعات از دادهها و پرسشهای مربوط به حوزه کتاب و نشریات، موسیقی، شبکههای اجتماعی، فعالیتهای ورزشی، تغذیه، سرمایه اجتماعی استخراج شده است.
نکته قابل توجه در این آمارگیری، تفکیک براساس استانهایی که دارای بیشترین و کمترین سرانه مطالعه بودهاند، است.
براساس این گزارش، استانهای یزد، قم و قزوین بیشترین سرانه مطالعه را داشتهاند و استانهای بوشهر، کرمانشاه و کهگیلویهوبویراحمد نیز بهعنوان استانهایی با کمترین سرانه مطالعه معرفی شدهاند.
دکتر غلامرضا مقدم، جامعه شناس و استاد دانشگاه معتقد است، آمارهای ضدونقیضی که سرانه مطالعه هر ایرانی را بین دو تا ۳۵ دقیقه در روز نشان میدهد، مهر تأییدی بر بیخیالی مسئولان به این امر مهم است.
وی میگوید: «متأسفانه همین آمارهای بیاعتبار، اعتبار صحت و درستی محاسبات را زیر سؤال میبرد. آمارهایی که نشان میدهد در خوشبینانهترین حالت که نزدیک به محال بوده سرانه مطالعه هر ایرانی ۳۵ دقیقه است. هر چند یکبار هم عدد ۷۰ دقیقه سرانه مطالعه منتشر شد که با نگاهی به خودمان و اطرافمان باید گفت جزو محالات است.»
این استاد دانشگاه تصریح میکند: «در بدبینانهترین حالت سرانه مطالعه را باید دو دقیقه در نظر گرفت. این واقعیت را بپذیریم که فرهنگ کتابخوانی در وضعیت فعلی ایران وجود ندارد و تنها اقشار خاص جامعه، مطابق با سلیقه خود کتاب میخوانند. سیاستگذاریهای غلط در سیستم ورودی دانشگاهها و برگزاری آزمون کنکور سراسری، وضعیت پیچیده و عجیبی را از همان اوایل دوره بلوغ فکری برای افراد مختلف جامعه ایجاد میکند.»
آنطور که منتقدان به وضعیت کنونی کتابخوانی در ایران اعلام میکنند، ژاپنیها حدود ۹۰ دقیقه و انگلیسیها و مالزیاییها و ترکیهایها هم بین ۵۵ تا ۶۵ دقیقه در روز مطالعه دارند.
استفاده از کتابخانههای سیار
ایلام از جمله استانهایی است که شهروندانش رتبه خوبی در کتابخوانی ندارند. با استناد به آمارها هم اکنون ۵۵ کتابخانه عمومی در این استان وجود دارد که از این تعداد شش باب مشارکتی، ۱۵ باب روستایی و ۳۴ باب نیز شهری است. ضمن اینکه ۶۲۲ هزارو ۶۵۷ جلد کتاب در سطح کتابخانههای ایلام وجود دارد و تعداد اعضای فعال دارای کارت عضویت در کتابخانههای عمومی هم ۳۳ هزار نفر است.
در همین راستا مدیرکل کتابخانههای عمومی ایلام با بیان اینکه در راستای توسعه فرهنگ کتابخوانی در استان کتابخانه سیار روستایی با داشتن بیش از هزار جلد کتاب از ابتدای سالجاری با هدف خدماترسانی فرهنگی به مناطق روستایی و محروم به هفت منطقه روستایی در ایام مختلف خدمات فرهنگی ارائه کرده است، به «جوان» میگوید: «به زودی حداقل چهار کتابخانه سیار دیگر برای خدماترسانی فرهنگی به روستاییان آماده میشود.»
سمیه حیدری با تأکید بر اینکه هر چقدر فضای کتابخانههای عمومی استان دلچسب، دلنشین و مطلوبتر باشد، قطعاً در جذب مخاطب امور کتابخانهها بسیار تأثیرگذار خواهد بود، تصریح میکند: «با رایزنیهای متعدد مسئولان ذیربط تلاش میشود که همواره اعتباراتی برای رفع مشکلات ساختاری کتابخانهها و مسائل اقتصادی و معیشتی کتابداران اختصاص داده شود.»
مهم نیست در شهر باشیم یا روستا، حقیقت این است که حساسیت خانوادهها نسبت به کنکور و توجه بیش از اندازه معلمان و آموزشگاهها به این مسئله، شرایطی را به وجود آورده که طی سالیان اخیر، افراد پشت کنکوری روزی ۱۰ ساعت یا بیشتر از این مطالعه درسی را بخشی از وظایف خود میدانند.
قم با ۱۵ ساعت و ۱۲ دقیقه مطالعه در ماه، دومین استان کشور است که بیشترین سرانه مطالعه را دارد. براساس طرح آمارگیری از «فرهنگ رفتاری خانوار»، در سالگذشته سرانه مطالعه افراد ۱۵ ساله و بیشتر باسواد بهصورت متوسط هشت ساعت و ۱۸ دقیقه در ماه برآورد شد که استان قم نزدیک دو برابر سرانه متوسط کشوری را در اختیار دارد. با اینحال کارشناسان معتقدند با توجه به جایگاه ممتاز فرهنگی و دانشگاهی قم و مرکزیت حوزههای علمیه برادران و خواهران، هنوز سرانه مطالعه کتاب در وضعیت مطلوبی نیست. رتبه اول کشور در چاپ کتابهای دینی و رتبه دوم در چاپ و نشر کتابهای عمومی متعلق به قم است.
دکتر مقدم معتقد است که برپایی نمایشگاه کتاب فرصتی برای تازههای نشر فراهم میکند و با توجه به یارانههایی که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میدهد، این نمایشگاهها در راستای ترویج کتابخوانی و چاپ و نشر نقش پررنگی دارند.
