یکی از الزامات رسیدن به آمایش پایدار و سازمانیابی اصولی فضا و پهنههای سکونتی در کشور، پذیرش تغییرات و آمادگی برای ایجاد تحول در سنتهای برنامهریزی و حکمرانی است که فرهنگ ترس از نوگرایی، تغییر و تحول را پرورش و نشر میدهند.
در زمینه مسکن به عنوان یکی از پیشرانهای اساسی توسعه در کشور، دولت جدید تلاش کرده است نگاهی تحولی نسبت به چالشها و مسائل ریشهای آن که سالهاست کشور و مردم را رنج میدهد، داشته باشد.
ایده تأمین یکمیلیون مسکن، مالیات بر خانههای خالی، طرح مسکن معیشتمحور، پیشبرد طرحهای جوانی جمعیت و ایثار که هر چند به طور طبیعی منتقدان خود را در بین سیاستپیشگان و برنامهریزان معتقد بر دخالت حداقلی دولت و هزینهبر بودن هر گونه توسعه دارد، از اقداماتی است که نشان میدهد دولت و نهادهای وابسته عزمی جدی برای غلبه بر چالشهای مسکن در کشور دارند.
اخیراً انتقادی منتسب به نخبگان شهرساز بر یکی از طرحهای مدنظر دولت در زمینه ارائه مسکن، یعنی «طرح مسکن معیشتمحور» صورت پذیرفته است.
این گروه عنوان کردهاند که «مسکن معیشتمحور» یعنی طرحی که در آن زمینهای دولتی اطراف شهرهای اصلی به صورت قطعات ۲۰۰مترمربعی (تراکم حداکثر ۶۰ نفری در هر هکتار)، به شکل اجاره ۹۹ساله (عملاً رایگان) به افراد واگذار شود و همچنین اشاره شده است: «افزایش پهنه مسکونی در کشور، پیشتر و در فاصله زمانی نیمه دهه۸۰ تا ۱۴۰۰ نیز اتفاق افتاد، آن هم به میزان ۷۸درصد رشد پهنه، اما به دلیل «اثرپذیری تورم زمین و مسکن از متغیرهای اقتصادی و معادلات غیراقتصادی» در همین بازه زمانی، قیمت ملک دستکم ۱۵برابر شد.»
در مقام پاسخ به دو نکته اشاره میکنیم.
نکته اول:
متأسفانه طرح مسکن معیشتمحور به درستی تفهیم و به آگاهی عمومی نرسیده است. اصولاً همان طور که از عنوان طرح نیز برمیآید، مسکن معیشتمحور مسکنی که در آن زمینهای دولتی اطراف شهرهای اصلی به صورت قطعات ۲۰۰مترمربعی (تراکم حداکثر ۶۰نفری در هر هکتار)، به شکل اجاره ۹۹ساله (عملاً رایگان) به افراد واگذار شود، نیست!
در این طرح و همان طور که از ادبیات مربوط به آن برمیآید، هدف ارائه مسکنی است که بتواند ضمن تأمین حداقل نیازهای اولیه سرپناه به خصوص از منظر اقتصادی برای جامعه، واجد ویژگیهایی همچون حمایت از اشتغال افراد نیز باشد و این مسئله بسته به تشویق به مکانیابی این طرح در کنار پروژههای اقتصادی و کارگاهی مهارتمحور یا طراحی و ساخت آن چه به صورت مختلط (اشتغال و سکونت همزمان) و چه به صورت تدارک دیدن مسکن در کنار کاربریهای اشتغالآفرین برای افراد باشد.
علاوه بر موارد یادشده یکی از اولویتهای مسکن معیشتمحور همچنین باید حمایت و بهکارگیری مصالح و شیوههای ساخت مقرونبهصرفه و بومی باشد که هزینههای گزافی را به جا نگذارد که این مسئله با معیشتمحوری در تضاد خواهد بود.
نکته دوم:
در نقد وارده به طرح مسکن معیشتمحور و فراتر از آن شیوه ساخت افقی، اینگونه توجیه شده است که «افزایش پهنه مسکونی در کشور، پیشتر و در فاصله زمانی نیمه دهه ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰ نیز اتفاق افتاد، آن هم به میزان ۷۸درصد رشد پهنه، اما به دلیل «اثرپذیری تورم زمین و مسکن از متغیرهای اقتصادی و معادلات غیراقتصادی» در همین بازه زمانی، قیمت ملک دستکم ۱۵برابر شد.»
در پاسخ باید گفت که این گزاره کاملاً اشتباه است. در اینجا دو اشتباه رخ داده؛ اشتباه اولی که رخ داده اشتباه (چه عمد، چه سهو) در برداشت از سخنان یکی از استادان شهرسازی دانشگاه تهران است که گفته شده «بر اساس آماری که از منابع رسمی اخذ کرده سکونتگاههای شهری و روستایی کشور ۸۰ درصد رشد داشتهاند.» این گروه، سکونتگاههای شهری و روستایی کشور را به پهنه سکونتی تعبیر کرده، در حالی که رشدی که در شهرها و روستاها رخ داده در کاربریهای هجدهگانه است که کاربری مسکونی یا مسکن یکی از آنهاست و متأسفانه کل این رشد را تنها به کاربری مسکونی تعبیر کردهاند.
انتقاد اصلی در اینجا بر سخنان آن استاد شهرسازی در نشست خود بوده که اشاره کرده است: «سکونتگاههای شهری و روستایی از سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۰ بیش از ۷۸ درصد رشد داشتهاند» و مدعی شده این را از منابع رسمی که بر اساس دادههای تصاویر ماهوارهای از سنجش وضعیت کشور داشتهاند، ذکر کرده، این در حالی است که تعبیر درست برای این موضوع استفاده از اراضی ساخته
(built environment) است نه رشد محدوده سکونتگاههای شهری و روستایی به میزان ۷۸ درصد!
این مقوله یعنی هر نوع اراضی ساختهشده (هرگونه بنا و مستحدثات که حتی شامل شبکههای انرژی نیز میشود) ۷۸ درصد رشد داشته است و تصاویر ماهواره و سنجشهای موجود بر این گزاره صحه میگذارند که مساحت اراضی ساختهشده نه کاربری مسکونی ساخته شده در کشور از سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۰، ۷۸ درصد رشد داشته است، پس رشد اراضی ساختهشده برابر با رشد محدوده سکونتگاههای شهری و روستایی کشور یا رشد کاربری مسکونی نیست.
در واقع یک مجموعه نیروگاهی که خارج از شهر ساخته میشود و مساحت وسیعی را به خود اختصاص میدهد نیز جزو اراضی ساختهشده است و در این آمار محاسبه میشود و اینگونه است که در نشست آن استاد محترم، محیط ساخته شده یا اراضی ساخته شده به سکونتگاههای شهری و روستایی تقلیل داده شده واین گروه نیز موضوع را به پهنه سکونتی تقلیل داده و از این مقدمات اشتباه، نتیجهگیری اشتباه گرفته شده است.
کارشناس اقتصادی
