اخیراً مرکز مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در گزارشی به وضعیت منابع آب در ایران پرداخت. این گزارش نشان میدهد ایران هم از نظر سرانه آب تجدیدپذیر و هم از نظر میزان برداشت نسبت به آب تجدیدپذیر وارد مرحله تنش آبی شده است، ضمن آنکه با توجه به وقوع مقادیر سرانه کمتر از هزارمترمکعب بسیار محتمل بوده و این به معنی بحرانیتر شدن شرایط پیش رو است.
مقادیر آب تجدیدپذیر در کشور از ۱۳۰ میلیاردمترمکعب در دوره منتهی به سال ۱۳۷۳ به ۱۲۳میلیاردمترمکعب در دوره منتهی به سال ۱۳۸۶ و ۱۰۴میلیاردمترمکعب در دوره منتهی به سال ۱۳۹۰ تقلیل یافته است. با محاسبات این مرکز و بر اساس برآوردهای منتهی به سال ۱۴۰۰، کاهش چشمگیر منابع آب در دسترس کشور در حد ۴۸ درصد رخ داده است.
مقایسه آمار دوره ۴۵ ساله منتهی به سال آبی ۱۳۹۰- ۱۳۸۹ با دوره ۴۰ ساله منتهی به سال آبی ۱۳۸۵- ۱۳۸۴، حجم بارندگی ۵ درصد کاهش، حجم تبخیر و تعرق واقعی ۲/۱درصد افزایش و حجم آب تجدیدپذیر تولیدشده در کشور ۱۸درصد کاهش یافته است.
بر اساس آخرین آماربرداری سراسری منابع و مصارف کشور و نتایج بیلان منتهی به سال آبی ۱۳۹۰- ۱۳۸۹، کل برداشت آب برای مصارف مختلف حدود ۹۹میلیاردمترمکعب است که حدود ۵۴میلیاردمترمکعب آن از آبهای زیرزمینی و ۴۵میلیاردمترمکعب آن از آبهای سطحی تأمین میشود. همچنین بخشهای کشاورزی، شرب و صنعت به ترتیب حدود ۲۵/۴۸، ۷۷/۴ و ۸۸/۰میلیاردمترمکعب از منابع آب زیرزمینی و ۵۵/۳۹، ۶۳/۳ و ۸۲/۱میلیاردمترمکعب از منابع آب سطحی را برداشت میکنند. به این ترتیب سهم بخش کشاورزی، شرب و صنعت از کل برداشت آب به ترتیب ۸/۸۷، ۴/۸ و ۷/۲میلیاردمترمکعب برآورد شده است.
روند تغییرات رواناب و بارش، طی سالهای ۱۳۴۸- ۱۳۴۷ تا
۱۳۹۶- ۱۳۹۵ نشان میدهد میزان رواناب تا اواسط دهه ۷۰ همبستگی نزدیکی با میزان بارش داشته است، اما از این مقطع به بعد شاهد گسست این دو عامل هستیم.
طی دهههای مختلف، میزان رواناب مقادیر متفاوتی داشته است. متوسط میزان رواناب در نیمه اول دهه ۵۰ نسبت به نیمه اول دهه ۹۰، از حدود ۱۰۷میلیاردمترمکعب به ۴۸میلیاردمترمکعب رسیده و کاهش بیش از ۵۰درصدی داشته، در حالی که بارش متناظر با این دوره ۱۷درصد کاهش داشته است.
افزایش مداخلات انسانی و تخصیص تمامی منابع آب در حوضه به نیازهای انسانی (اقتصادی) و عدمتخصیص و پیشبینی آب برای محیط زیست موجب این امر شده است. همچنین ادامه این بیتوجهی در چرخه هیدرولوژیکی میتواند موجب شدیدترشدن درصد کاهش رواناب شود. طبق نتایج بعضی بررسیها، حدود ۱۸درصد کاهش منابع آب مرتبط با تغییر اقلیم و ۸۲درصد ناشی از عوامل انسانی است.
نگاهی به آمارها نشان میدهد تعداد چاهها در سال ۱۴۰۰ نسبت به ۵۰ سال قبل، بیش از ۱۸ برابر افزایش داشته است. افزایش تعداد چاهها از ۴۷ هزار حلقه در سال ۱۳۵۲-۱۳۵۱ به ۸۵۷ هزار حلقه در سال ۱۴۰۰- ۱۳۹۹ و برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی سبب تخلیه منابع زیرزمینی شده است. قوانین مصوب تاکنون نتوانستهاند نقش پررنگی در حفظ و صیانت از منابع آب زیرزمینی ایفا کنند و برعکس.
برخی قوانین توصیهشده حتی تأثیر منفی در صیانت از منابع آب زیرزمینی داشتند. برای مثال در خلال سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۴ در مجموع تعداد چاهها نسبت به سال ۱۳۸۲ حدود ۲۶درصد افزایش یافته است. همچنین در سال۱۳۹۱-۱۳۹۰ تعداد چاههای کشاورزی نسبت به سال ۱۳۸۹ حدود ۱۱درصد افزایش یافته که پس از تصویب قانون تعیین تکلیف چاههای فاقد پروانه است. به طور کلی برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی موجب شده است از ۶۰۹ محدوده مطالعاتی کشور ۴۱۰ محدوده مطاعاتی ممنوعه یا ممنوعه بحرانی شوند. همچنین از ۱۹۹ دشت باقیمانده ۱۱ دشت در آستانه ممنوعهشدن هستند. ۱۱۲ دشت نیز فاقد پتانسیل آب زیرزمینی هستند. به این ترتیب تنها ۷۶ دشت آزاد در کشور باقی مانده است.
سالی ۹میلیاردمترمکعب آب در ایران هدر میرود
هشدار برای کاهش منابع آبی این روزها بیش از گذشته شده است. در این میان هدررفت آب از مهمترین دلایل کاهش منابع آبی به حساب میآید. اواخر ماه گذشته بود که میرسامان پیشوایی، رئیس سازمان ملی بهرهوری ایران درباره بهرهوری از آب در حوزه کشاورزی به تسنیم گفت: «۸۰ تا ۹۰درصد آب کشور در حوزه کشاورزی صرف میشود که خیلی از آن در مسیر شبکه توزیع کانالهای کشاورزی ما تبخیر میشود. این مسئله در مجلس شورای اسلامی در دست بررسی است.»
او با بیان اینکه در زنجیره تأمین کشاورزی کشور، حدود ۲۵ تا ۳۰درصد فقط اتلاف محصولات داریم، ادامه داد: «ما در سال حدود ۱۲۵ میلیون تن محصول کشاورزی تولید میکنیم که ۲۵ تا ۳۰درصد آن در بخشی از طول زنجیره روی زمین میماند؛ بخشی از آن حین انتقال، بخشی حین بستهبندی، بخشی در سردخانهها و بخشی در میادین میوه و ترهبار است که دارد تلف میشود.»
به گفته پیشوایی، برای این میزان ۹میلیارد مترمکعب آب مصرف میشود، در حالی که آب شرب کشورمان چیزی حدود ۱۰میلیاردمترمکعب است، یعنی ببینید چه میزان ظرفیتی است که اگر آزاد شود، به ناترازی حوزه آب ما کمک خواهد کرد که بسیار هم قابل توجه است.
