واقعه بیبدیل عاشورا، در مسیر پر حادثه تاریخ، برای شاعران موضوعی پر جذبه و عبرت آموز بوده است. اغراق نیست اگر بگوییم که داستان پر بلای کربلا بر ذهن و زبان تمامی سرایندگان ادب پارسی و حتی بسیاری از شاعران متعهد جهان سایه افکنده است. ادبای پارسی فارغ از دسته بندیهای مذهبی، همگان در رشادتهای امام حسین (ع) اجماع دارند؛ بسیاری از شاعران طراز اول ایرانی پیرو مذهب اهل سنت بودهاند، امّا به بهترین صورت ممکن از قیام خونین کربلا سخن راندهاند و هنر آفرینی کردهاند.
ناصر خسروی قبادیانی، از شعرای بزرگ قرن پنجم هجری، شیعی مذهب و معترض زمان خویش است. واضح است که با داشتن مشرب شیعی و انقلابی، بیش از شاعران اقران خود به حادثه کربلا توجه داشت. ناصر خسرو فقط در قصاید خود، در بیشتر از هفت قصیده به ماجرای عاشورا میپردازد. وی در یکی از قصایدش، به خاطر عزا و ماتم امام حسین (ع)، زندگی و عیش آن را بیارزش میشمارد:
من دگرم یا دگر شده است جهانم/ هست جهانم همان و من نه همانم/ سفله جهان را به سفلگان بسپردم/ کو به سرایش چنانچه زو به فغانم/ای طلبیده جهان مرا مطلب هیچ/ گم شده انگار از میان و کرانم/ من که زخون حسین پر غم و دردم/ شاد چگونه کنند خون رزانم؟
ابوالمجد مجدود بن آدم (سنایی غزنوی)، نخستین شاعری است که مضامین عرفانی را وارد شعر فارسی کرد. چنان که میدانیم یکی از مظاهر عرفان شهادت است و بدیهی است که سنایی از رهیافت عرفان به واقعه کربلا مینگرد. شهید در مشکل عرفانی سنایی سالکی است که به مقام «لقاء الله» و فنای فیالله میرسد. سنایی شهادت امام حسین (ع) را در راستای «بلا»ی الست میداند:
خرمی، چون باشد اندرکوی دین کز بهر حق/ خون روان گشتست از حلق حسین در کربلا/ از برای یک بلی کاندر ازل گفتست جان/ تا ابد اندر دهد مرد بلا تن در بلا
فرید الدّین عطّار نیشابوری نیز از عارفان و شاعران نامی قرن ششم هجری شهادت حسین بنعلی (ع) را اصل عرفان عملی میداند و در غزلی تعلیمی به مریدان خویش سفارش میکند که در کشاکش زندگی مانند حسین (ع) از جان مایه خویش بگذرند تا جاودانه شوند:
گر روی بدین حدیث داری/، چون ابراهیم بت شکن باش/ورگویندت ببایدت سوخت/ تو خود ز برای سوختن باش/ورکشتن تو دهند فتوی/ در کشتن خود به تاختن باش/مانند حسین بر سر دار/ در کشتن و سوختن حسن باش/انگشت زن فنای خود شو/ وانگشت نمای مرد و زن باش
عطار در جای دیگر به عمق فاجعه کربلا اشاره میکند و میگوید هیچ کس از کنه واقعی آن باخبر نیست:
آنچه آن از انبیاء رفت از بلا/ هیچ کس ندهد نشان از کربلا/گر تو را رنجی رسد گر زاریی/ آن زعزتست نه از خواریی
آموزگار عشق و اخلاق مصلح الدین سعدی شیرازی نیز مانند سایر شعرا، هم در دیوان اشعار و هم در کتاب گرانسنگ بوستان، به واقعه عاشورا پرداخته است و خون پاک شهیدان کربلا را از آب که مایه حیات است، «اولی تر» میداند.
گرخطا گوید ورا، خطا مگو/ گر بود پر خون شهید، او را مشو/ خون شهیدان را از آب اولیتر است/ این خطا را صد ثواب اولیتر است/سعدی خون شهیدان کربلا را آن چنان مقدس میداند که در یکی از قصاید خود خداوند را به خون شهیدان کربلا سوگند میدهد که «مرحمی» بر دلها نهد؛ و میگوید:
فردا که هرکسی به شفیعی زنند دست/ ماییم و دست و دامن معصوم مرتضی/پیغمبر آفتاب منیر است در جهان/ وینان ستارگان بزرگند و مقتدا/یارب به نسل طاهر اولاد فاطمه/ یارب به خون پاک شهیدان کربلا/ دلهای خسته را به کرم مرحمی فرست/ای نام اعظمت در گنجینه صفا.
مولانا جلالالدین بلخی، دریای متلاطم و مواج عرفان، بیش از بسیاری از شاعران دیگر، به ابعاد مختلف حادثه عاشورا پرداخته است. ملای روم پیرو مذهب حنفیه، از مذاهب مشهور اهل سنت است، اما جذبه انقلاب پرشور حسینی او را در قیود تنگ مذهبی محصور نمیکند و با شیوایی تمام در رثا و گاه در ستایش حسین (ع) داد سخن میدهد؛ از جمله در این غزل مشهور:
کجاییدای شهیدان خدایی/ بلاجویان دشت کربلایی/کجاییدای سبک روحان عاشق/ پرندهتر ز مرغان هوایی
سیف فرقانی نیز از شاعران بزرگ قرن هفتم و شیعه مذهب است و بارها در خلال اشعار خود از حادثه کربلا و سالار شهیدان یاد میکند؛ وی در قصیدهای معروف میگوید:ای قوم در این عزا بگریید/ برکشته کربلا بگریید/با این دل مرده خنده تا چند/ امروز در این عزا بگریید/فرزند رسول را بکشتند/ از بهر خدای را بگریید/از خون جگر سرشک سازید/ بهر دل مصطفی بگریید
و، اما به محتشم کاشانی میرسیم. محتشم کاشانی از شاعران اوایل عهد صفوی است؛ اهتمام وی سرودن مدایح و مراثی خاندان رسالت بوده و بهترین اشعار او هم در همین زمینه سروده شده است. از میان مراثی او مهمتر از همه ترجیع بندی است که در دوازده بند در رثای شهیدان کربلا سروده است و امروزه زبانزد عام و خاص است: «باز این چه شورش است که در خلق عالم است/ باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است»
محتشم علاوه بر آن ترجیع بند معروف، در همه قالبهای دیگر شعری نیز در رثای سالار شهیدان شعر سروده است.
* تلخیص از مقاله: تجلی شهادت امام حسین (ع) و واقعه کربلا در شعر چند شاعر پارسی نویس/ رضا آزادپور/ پگاه حوزه
