آهنگ شروع فرونشست زمین با شروع کسری آب زیرزمینی از اواسط دهه ۵۰ در ایران آغاز شده است. در اثر افت سطح آب زیرزمینی و شـروع تراکـم لایههای زیرسطحی، میزان نفوذپذیری و قابلیت انتقال محیط زیرسطحی و آبرفتی به طور قابل ملاحظهای رو به کاهش گذاشته است، میزان تخلخل لایهها کم و امکان آبگیری مجدد آنها به تدریج از بین میرود. در این حالت آبخوان استعداد ذخیره و انتقال آبی خود را از دست میدهد و به دیگر سخن محیط زیست کشور با مرگ آبخوانها مواجه خواهد شد. نفوذناپذیر شدن لایههای آبرفتی، منجر به گسترش روانابهای سطحی و جریانات سیلابی در دشتها و فرسایش شدید خاک مغذی و زراعی شده (خاکی که برای تشکیل یک سانتیمتر آن دهها سال زمان لازم است) و چهره دشتهای سرسبز و حاصلخیز سرزمین ایران را در صورت عدماتخاذ تمهیدات جدی کاهش خطرات فرونشست زمین، به بیابان و کویر شبیه خواهد کرد. این فرایندها بیتردید بزرگترین و مخربترین خطر فرونشست زمین است، به طوری که با گذشت زمان و تحکیم کامل آبرفت، حتی در صورت مساعدشدن شرایط اقلیمی و افزایش نزولات جوی، دیگر امکان تغذیه مجدد آبخوان وجود نخواهد داشت.
توسعه فرونشست زمین منجر به آسیبدیدگی تمامی مستحدثات سطحی و زیرسطحی خواهد شد. ترکخوردگی ساختمان، گسیختگی شریانهای حیاتی و آسیبدیدگی سامانههای حملونقلی و سایتهای تاریخی و فرهنگی از جمله خطرات دیگر فرونشست زمین است. مسلم است که مستحدثات با ابعاد بزرگ، المانهای طولی مانند خطوط لوله، باندهای فرودگاهی، خطوط ریلی و شریانهای جادهای به ویژه در صورت وجود فرونشست نامتقارن زمین، بیشتر تحت تأثیر قرار میگیرند.
مساحت تقریبی پهنههای فرونشستی کشور حداقل حدود ۱۸۵ هزارکیلومتر مربع (۱۸ میلیونو ۵۰۰ هزار هکتار) برآورد میشود که تقریباً معادل ۱۱ درصد مساحت سرزمینی ایران است. وسعت زونهای فرونشستی در استان خراسانرضوی به مراتب بالاتر است. استان تهران دارای بیشترین تراکم پهنههای فرونشستی است و به دنبال آن، استانهای خراسانرضوی، اردبیل و گلستان قرار دارد.
استان خراسانرضوی با توجه به مساحت بالای آن، تراکم بالای پهنههای فرونشستی را نیز داراست، لذا توجه به مخاطره فرونشست زمین در این استان باید اولویت بالاتری داشته باشد. همچنین روستاهای استانهای خراسانرضوی، تهران، گلستان و فارس به طور نسبی در معرض قرارگیری بیشتری نسبت به خطر فرونشست زمین هستند. استان اصفهان نیز از نظر تعداد شهرهای در معرض خطر فرونشست زمین بیشترین تعداد را داراست و استانهای خراسانرضوی، فارس و تهران به ترتیب در ردههای بعدی قرار دارند.
از نظر تعداد جمعیت شهری در معرض خطر فرونشست زمین، استانهای تهران، خراسانرضوی و اصفهان در سه رده اول کشوری هستند. بر اساس نقشهها و نمودارهای ارائهشده در این نوشتار، تعداد جمعیت کل در معرض خطر نسبی فرونشست زمین در کشور (شامل شهرها و روستاهای استانها)، حدود ۳۹ میلیون نفر تخمین زده شده است که حدود ۴۹ درصد جمعیت کل کشور (آمار ۱۳۹۵) را شامل میشود. بر این اساس، تعداد ۳۸۰ شهر و ۹ هزارو ۲۰۰ روستا در معرض خطر فرونشست زمین واقع شدهاند.
تجربیات نتیجهبخش در کشورها و نواحی مختلف دنیا نشان میدهد میتوان با مدیریت صحیح منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین را کنترل کرد. همچنین بر اساس مقررات ویژه در مناطق با نرخ فرونشست بالا، میتوان آسیبپذیری مستحدثات را کم کرد. این امر نیازمند برنامهریزی و تداوم اجرای عملیات مطابق ضوابط و مقررات ویژه کاهش خطرات فرونشست زمین است. واضح است که با بهرهگیری از تجربیات بینالمللی، میتوان در چندین حوزه به طور موازی، برنامه معین کاهش خطرات فرونشست زمین را اجرا کرد. با توجه به وسعت پهنههای فرونشست زمین در ایران و در معرض قرارگیری داراییهای ملی فراوان و نیز آثار زیانبار زیستمحیطی فرونشست زمین، راهکار اولویتدار کاهش خطرات فرونشست زمین در گستره ایران «تدوین مقررات ملی فرونشست زمین» به عنوان مقررات فراگیر و چندوجهی و همهجانبهنگر است که باید توسط عالیترین مقام اجرایی کشور به صورت لازمالاجرا، ابلاغ و جنبههای الزامی و لازمالاجرایی شدن آن به طور دقیق تعیین شود. این مقررات حیطههای مختلف آب، کشاورزی و طراحی و نگهداری تمامی مستحدثات و داراییهای ملی و آثار باستانی ایران را دربر خواهد گرفت.
در خصوص فرونشست زمین باید دو هدف مهم را مدنظر قرار داد؛ اینکه خطر فرونشست زمین در کشور جدی است و اگر کوتاهی در کاهش خطرات آن به عمل آید، مسئولیت بزرگی در مقابل نسل آینده این مرز و بوم خواهیم داشت و دیگر اینکه فرونشست زمین قابل کنترل است، تجربیات جهانی بر این امر صحه میگذارد و ما هم با تکیه بر توان تخصصی خود میتوانیم در این راه موفق و الگوی مناسبی برای کشورهای دیگر باشیم، به اجرایی شدن این مهم امیدواریم.
