تمدید نشدن توافق صادرات غلات از بنادر اوکراین در دریای سیاه توسط روسیه، رویدادی مهم در موضوع امنیت غذایی در سطح جهانی است. با انتشار این خبر، قیمت جهانی گندم، ذرت و دانههای روغنی برای تحویل در ماه آگوست سال میلادی جاری افزایش یافت. پیشبینی میشود قیمت گندم و دانههای روغنی طی دو ماه آینده در صورت تداوم روند فعلی در پرونده ابتکار غلات دریای سیاه، به شکل قابلتوجهی افزایش یابد، با این حال رسانههای غربی درصدد هستند این مخاطرات این رویداد را صرفاً متوجه کشورهای آسیایی و آفریقایی کنند تا به زعم خود «جنوبیها» را نسبت به روسیه بشورانند!
در ۲۲ژوئیه۲۰۲۲ روسیه، اوکراین، ترکیه و سازمان ملل متحد در خصوص ایجاد یک کریدور امن برای انتقال غلات و محصولات کشاورزی اوکراین در قبال اجابت برخی درخواستهای روسیه موافقت کردند.
یکی از مزایای این ابتکار به روایت غربیها، کاهش مخاطرات امنیت غذایی در کشورهای آفریقایی و آسیایی بود، به این معنا که ابتکار غلات دریای سیاه و محصولات کشاورزی اوکراین موجب نجات کشورهای فقیر در آسیا و آفریقا از قحطی شده است!
این در حالی است که بنا بر آمار سازمانهای بینالمللی، در سال گذشته میلادی کشورهای کمدرآمد یا با درآمد متوسط مقصد حدود ۲۵ درصد از محمولههای منتقل شده در چارچوب ابتکار غلات بودند، حدود ۲۵ درصد غلات به کشورهای با درآمد متوسط بالا- از جمله ترکیه، چین و بلغارستان- منتقل و ۵۰ درصد نیز به کشورهایی مانند اسپانیا، هلند، ایتالیا، جمهوریکره، رومانی، آلمان، فرانسه، یونان و ایرلند صادر شده است. در سال جاری میلادی این نسبت به نفع کشورهای ثروتمند تغییر بیشتری یافته است. در واقعیت مقصد عمده محصولات کشاورزی اوکراین در چارچوب ابتکار غلات، نه کشورهای آفریقایی بلکه کشورهای اروپایی است. وضعیت فوق، اعتراض روسیه را به دنبال داشت، زیرا روسیه بنا به تحریمها در صادرات محصولات کشاورزی دچار مشکلاتی شده است که قرار بود این مشکلات حل شوند، در مقابل غرب با در اختیار گرفتن چرخه تجارت محصولات کشاورزی اوکراین در چارچوب ابتکار غلات، نه تنها مقاصد انساندوستانه این ابتکار را نادیده گرفت بلکه به مزایای مالی قابل توجهی دست یافته است؛ مسئلهای که در نهایت روسیه با خروج از توافق و ابتکار به آن پاسخ داد. پاسخ روسیه به مسئله منتفع نشدن از ابتکار غلات دریای سیاه، در وهله نخست، ترکیه و ذینفعان غربی را دچار مشکل خواهد کرد. ترکیه بزرگترین صادرکننده آرد و دومین صادرکننده بزرگ ماکارونی در جهان است.
حدود ۱۰ درصد غلات منتقل شده از طریق دریای سیاه به ترکیه میرود. پایان ابتکار غلات هم ترکیه را از بخشی از مزایای مالی این ابتکار محروم میسازد و هم پرستیژ دولت این کشور را که در روزهای اخیر مواضع رادیکال غربگرایانه اتخاذ کرده است، خدشهدار خواهد کرد. کشورهای اروپایی مانند اسپانیا که مقصد عمده محصولات کشاورزی اوکراین هستند، با کمبود این محصولات و به صورت خاص با کمبود ذرت مواجه خواهند شد. دولتهای این کشورها فرصتی کمتر از دو ماه در اختیار دارند تا کاهش ورود محصولات کشاورزی اوکراینی را از منابع دیگر جبران کنند.
این مسئله به دلیل رقابت با کشورهای آسیایی مانند چین در تأمین محصولات کشاورزی به یک چالش تبدیل شده و افزایش قیمت را در پی خواهد داشت. افزایش قیمت محصولات کشاورزی به معنای افزایش مخاطرات تأمین امنیت غذایی برای کشورهای اروپایی و مسئله افزایش تورم مواد غذایی است که میتواند به بحران
اجتماعی- سیاسی تبدیل شود، اما مسئله برای اروپا صرفاً بحث تأمین محصولات کشاورزی مورد نیاز و افزایش تورم مواد غذایی نیست. با افزایش تهدیدهای نظامی علیه کریدور دریایی دریای سیاه، کریدورهای زمینی برای انتقال محصولات کشاورزی اوکراین مورد توجه بیشتری قرار خواهند گرفت. صرفنظر از ظرفیت پایین کریدورهای زمینی (اعم از جادهای و ریلی) برای انتقال محصولات کشاورزی اوکراین به کشورهای اروپایی، استفاده بیشتر از کریدورهای زمینی به معنای ورود بیشتر محصولات کشاورزی اوکراین به کشورهای همسایه اوکراین است که طی ماههای اخیر موجب اعتراضهای گسترده اجتماعی- سیاسی در این کشورها شده است. پیشتر اتحادیه اروپا برای حفظ درآمد کشاورزان در اروپای شرقی اعلام کرده بود صادرات مواد غذایی اوکراین را تا ۱۵ سپتامبر محدود میکند.
پیامد دیگر پایان ابتکار غلات، نظامیسازی بیشتر دریای سیاه است. پیشتر دبیرکل منطقه دریای سیاه و دریای مدیترانه را یکی از مناطق دفاعی این سازمان نظامی اعلام کرده بود. ناتو طی جنگ اوکراین در چندین نوبت با در اختیار گذاشتن سلاحهای ضدکشتی و دریایی مختلف به اوکراین، زمینه حمله به ناوگان دریایی روسیه در دریای سیاه را فراهم کرده است. با پایان ابتکار غلات، این حملات علیه ناوگان دریایی روسیه در دریای سیاه افزایش خواهد یافت و عملیاتهای خرابکارانه بیشتری از مبدأ دریا متوجه شبهجزیره کریمه و مناطق ساحلی روسیه در دریای سیاه خواهد شد. در واقع ناتو با ناامنسازی دریای سیاه - که با غیرفعال ماندن کریدور شمال- جنوب یک کریدور حیاتی برای روسیه است، میتواند مسکو را دچار چالشهای جدی کند. در مقابل، روسیه نیز که درصدد محرومسازی اوکراین از مزیت استراتژیک مجاورت با دریای سیاه است با شدت بیشتری درصدد فلج کردن بنادر اوکراینی در ساحل شمالی دریای سیاه برخواهد آمد.
