با رویکرد غلط نبود توسعه زنجیره ارزش پتروشیمیهای شاخه متانول طبق آمار خروجی کدال در سال ۱۴۰۱، درآمدزایی دولت و کشور از محل اعطای رانت خوراک بیش از ۸/۱ میلیارد دلار نسبت به صادرات خام گاز به کشورهای همسایه کاهش یافته است. همچنین ارزآوری کشور نیز طبق همین آمار حدود یک میلیارد دلار کاهش یافته و بدین ترتیب اعطای رانت خوراک ارزان به پتروشیمیهای متانولی و صادرات خام متانول نه تنها برای کشور ارزش افزوده ایجاد نکرده است، بلکه ارزش کاسته نیز داشته و همچنین تداوم تولید این متانولیها به صورت کامل به رانت خوراک ارزان وابسته شده است و به جای متانول در حال صادرات انرژی ارزان خود هستیم.
یارانههای انرژی ابزار مهمی است که از سوی دولتها در سراسر جهان برای حمایت از اقتصادشان استفاده میشود، در حالی که این یارانهها اگر بدون هدف و بدون برنامهریزی دقیق باشد، به ناکارآمدی بزرگی تبدیل خواهد شد. این موضوع و اعطای رانت خوراک ارزان به خوبی در صنعت پتروشیمیهای خوراک گازی نیز دیده شده است که نه تنها سودآوری نداشتند، بلکه در بلندمدت نیز ارزش کاسته در اقتصاد ایجاد کردند. این رویکرد غلط سبب شده است کشور نیز از محل اعطای رانت خوراک ارزان و توسعه خامفروشی متانول ضربه جدی بخورد.
در ایران چند دهه است که دولت یارانه ارزان انرژی و خوراک انرژی ارزان به صنعت پتروشیمی میدهد. با این حال افزایش مصارف گازی و اعطای رانت خوراک ارزان در بخش صنعت پتروشیمی ما را به سمت بهرهوری بالاتر نبرد. همچنین رانت خوراک ارزان پتروشیمیها سبب شد که کشور از راهکارهای موازی استفاده از گاز نیز محروم شود و به درآمدهای حاصل از خام فروشی متانول بسنده کند که درآمدهای بسیار پایینتری نسبت به صادرات خام گاز طبیعی نیز دارد. در نتیجه صنعت پتروشیمی کشور در توسعه زنجیره ارزش شکست خورد و کشور نتوانست از رانت انرژی ارزان نیز به عنوان مشوق در جهت استفاده از منابع طبیعی خود برای ایجاد یک اقتصاد پایدار و متنوع استفاده کند.
یکی از مهمترین تأثیرات یارانه انرژی ارزان و اعطای خوراک پتروشیمی، افزایش خام فروشی بوده است. با تمرکز بر دادههای صادراتی و وارداتی صنعت پتروشیمی در سال ۱۴۰۰، ارزش هر تن محصولات پتروشیمی صادراتی کشور کمتر از ۳۶۰ دلار است، ولی ارزش هر تن محصولات پتروشیمی وارداتی به بیش از هزار و ۹۰۰ دلار به ازای هر تن رسیده که نشان از صادرات محصولات خام و واردات محصولات با ارزش افزوده بسیار بالا دارد.
همچنین یارانه ارزان قیمت سوخت گاز منجر به توسعه زنجیره ارزش در صنعت پتروشیمی نشده است. زنجیره ارزش به فرآیند تبدیل مواد خام به محصولات نهایی اشاره دارد. در مورد صنعت پتروشیمی، زنجیره ارزش شامل همه چیز از استخراج گاز طبیعی تا تولید محصولات پلاستیکی است. یارانههای اعطایی دولت در زمینه شکلگیری زنجیره ارزش محصولات صادراتی شکل گرفته، اما متانولیها بدون تمرکز بر زنجیره ارزش، به توسعه خام فروشی و صادرات خام متانول پرداخته که درآمدهای دولت را به شدت کاهش داده است.
همانطور که در نمودار یک نیز مشاهده میشود، بخش عمده صادرات ما (بیش از ۹۵ درصد از تولید متانول کشور) به بازار انحصاری چین صادر میشود و این موضوع نشان از این دارد که کشور با منطق اعطای رانت خوراک ارزان در جهت توسعه زنجیره ارزش از پتروشیمیها در شاخه متانول حمایت یارانهای انجام داده، اما این شاخه از صنعت پتروشیمی به جای توسعه زنجیره ارزش، تنها بر خام فروشی تمرکز کرده است و با این وضعیت به هیچ وجه تولید متانول ارزش افزوده ندارد.
همچنین این عدم توسعه زنجیره نیز پیامدهای منفی متعددی برای اقتصاد ایران داشته است. اول، توانایی کشور را برای ایجاد محصولات با ارزش بالاتر که درآمد و اشتغالزایی بیشتری ایجاد میکند، محدود کرده است. دوم، این کشور را در برابر نوسانات قیمت جهانی کالاها آسیبپذیرتر کرده است. در نهایت، توانایی کشور برای تنوع بخشیدن به اقتصاد خود را که برای رشد اقتصادی بلندمدت ضروری است، مختل کرده است.
همچنین با در نظر گرفتن منابع درآمدی دولت از محل اعطای رانت خوراک ارزان گاز به پتروشیمیهای متانولی در سال ۱۴۰۱ حدود ۱/۲ میلیارد دلار درآمدزایی داشته و متانولیها نیز از محل فروش محصولات خود به داخل و خارج از کشور، ۲/۱ میلیارد دلار درآمد ارزی داشته است، این در حالی است که راهکارهای موازی استفاده از خوراک معادل اعطایی به پتروشیمیهای متانولی نیز وجود دارد و اگر این گاز را صادر کنیم، به بیش از ۳ میلیارد دلار درآمدزایی خواهد رسید.
اعطای رانت خوراک ارزان باید منوط به توسعه زنجیره ارزش شود
جهانبخش امینی، عضو کمیسیون انرژی ادوار مجلس در گفتگو با «جوان» در زمینه حمایت اولیه دولت از پتروشیمیهای متانولی در اعطای رانت خوراک ارزان در جهت توسعه زنجیره ارزش میگوید: «نرخ خوراک پتروشیمیها در داخل باید درصدی کمتر از فوب خلیج فارس باشد. این درصدی که ما کمتر از قیمتهای صادراتی در نظر میگیریم، برای این است که کمکی به شرکتهای پتروشیمی داخلی کرده باشیم تا اولاً محصولات خود را با قیمت کمتر به تولید برسانند و سپس توسعه زنجیره ارزش را نیز رقم بزنند تا بتوانیم در بازارهای جهانی به رقابت بپردازیم.»
وی میافزاید: «اگر حمایت درستی از پتروشیمیها داشته باشیم و از آن طرف نرخ خوراک آنها را به صورت معقولی تعیین کنیم، میتوانیم نیازهای پتروشیمیایی داخلی خود را برطرف کنیم. اگر نرخ خوراک پتروشیمیها بالاتر از قیمتهای صادراتی باشد، قطعاً به ضرر کشور است و باید طوری عمل کنیم که حیات پتروشیمیها هم به خطر نیفتد.»
امینی تصریح میکند: «تا آنجاییکه من اطلاع دارم ما باید بر اساس یک نرخ شناور عمل کنیم و قیمت دستوری نداشته باشیم. باید نرخ خوراک پتروشیمیها به فوب خلیج فارس به عنوان یک هاب منطقهای متصل شود و خوراک را حدود ۵ درصد کمتر در اختیار پتروشیمیهای داخلی قرار دهیم. حتی اگر قرار است یک سرمایهگذار به فرآوری گاز بپردازد و آن را صادر کند، به او هم باید با همین قیمت گاز را بدهیم.»
این عضو کمیسیون انرژی ادوار مجلس خاطرنشان میکند: «ما باید با اعمال سیاستهای مختلف پتروشیمیها را به سمت تحقیق و توسعه و گسترش زنجیره ارزش محصولاتشان سوق دهیم. به این ترتیب، میتوانیم بازارهای جهانی را به دست بیاوریم و ارزآوری داشته باشیم.»
وی میافزاید: «یکی از راههایی که میتوانیم استفاده کنیم این است که به اعمال عوارض بالا برای خام فروشی و صادرات مواد خام بپردازیم. اگر این سیاست را به اجرا بگذاریم، خود به خود برای صنایع صرفه خواهد داشت که محصولات با ارزش افزوده بالا تولید کنند.»
امینی میگوید: «هدف اصلی این است که به انحای مختلف از خام فروشی فاصله بگیریم. اگر به صادرات مواد خام و نیمه خام بپردازیم، در واقع در تضاد با خواسته مقام معظم رهبری که اجتناب از خام فروشی است، عمل کردهایم.»
وی خاطرنشان میکند: «نرخ خوراک پتروشیمیها باید به نحوی باشد که از یک طرف برای کشور نفع داشته باشد و از سوی دیگر حیات این شرکتها به خطر نیفتند و بتوانند در بازارهای جهانی رقابت کنند. به نظر میرسد، متصل کردن نرخ خوراک این صنایع به قیمتهای صادراتی و هاب منطقه خلیج فارس و ارائه گاز به آنها با احتساب درصدی تخفیف نسبت به قیمت صادراتی منطقی است. به این ترتیب، از یک نرخ شناور و قابل پیشبینی بهره میبریم.»
دریافت خوراک ارزانتر از قیمت صادراتی منوط به اختصاص ۶۰ درصد از سود خالص سالانه
علی پاشایی بیدار، کارشناس حوزه سیاستگذاری نیز در گفتگو با «جوان» با اشاره به اهمیت استفاده بهینه از گاز میگوید: «گاز عنصر حیاتی برای صنعت پتروشیمی است. از گاز به عنوان سوخت و همچنین خوراک در صنعت استفاده میشود. یکی از موارد مهم مصرف گاز در صنایع، تحت عنوان خوراک گاز و در زنجیره ارزش صنعت پتروشیمیهای گازی است. این زنجیره ارزش دو شاخه اصلی و مهم دارد که بخش اول آن شاخه اوره است که برای بحث کودهای شیمیایی مورد استفاده قرار میگیرد و با توجه به اهمیت کود شیمیایی در امنیت غذایی و همچنین اتکای فرآیند تولید اوره تنها مبتنی بر خوراک گازی، با افزایش قیمت گاز، این محصول نیز در بازارهای جهانی چندین برابر شد و سوددهی بالایی در سال ۲۰۲۲ ثبت کرد.»
وی میافزاید: «شاخه دوم زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی گازی، تولید متانول است. متانول به دلیل اینکه علاوه بر خوراک گاز از چندین فرآیند موازی تولیدی نظیر ذغالسنگ، بیومس (زیست توده) و همچنین هیبریدی تولید میشود، با افزایش چشمگیر قیمت گاز در سال ۲۰۲۲، اصلاً تغییر جدی قیمتی نکرد و نشان داد که فرآیند تولید این محصول مهم و زنجیره ارزش میاندست و پاییندست آن به هیچ وجه به قیمت گاز وابسته نیست و همین امر پایداری قیمت این محصول را در طول سال ۲۰۲۲ به ثبت رساند. در ایران، اما وضعیت متانولیها بسیار بد است و تمامی فرآیندهای تولید صنعتی متانول، مبتنی بر خوراک گازی تعبیه شده است و با توجه به عدم تولید متانول از گاز طبیعی در بسیاری از کشورهای تولیدکننده این محصول، تبدیل گاز به متانول هیچ صرفه اقتصادی نخواهد داشت و زنجیره ارزش متانول بدون توسعه جدی، در مرحله اول زنجیره ارزش خود باقی بماند و در حال حاضر بیش از ۹۴ درصد متانول تولیدی در کشور صادر میشود که پدیده عجیبی به نام انرژی مجازی و خامفروشی صنعتی را ایجاد کرده است.»
این کارشناس اقتصادی با اشاره به وابستگی بسیار بالای متانولیها به رانت خوراک ارزان و عدم صرفه اقتصادی تولید متانول در صورت تداوم خامفروشی و صادرات خام متانول تأکید میکند: «واقعیت این است که تولید متانول در کشور ما به شدت غیر اقتصادی است و اگر رانت خوراک ارزان نباشد، قطعاً ما شاهد ورشکستگی و تعطیلی این واحدها در کشور خواهیم بود. تنها و تنها حاکمیت با گرفتن تضامین رسمی از شرکتهای متانولی در صورت توسعه و تکمیل زنجیره ارزش باید رانت خوراک ارزان را برای پتروشیمیها نگه دارد وگرنه هیچ منطقی ندارد که رانت خوراک ارزان بدهیم و متانول تولید کنیم و بعد هم به بازارهای انحصاری صادر کنیم؛ این مسیر کاملاً غیراقتصادی است و هیچ عقل سلیمی این مسیر را طی نخواهد کرد. برای ارزآوری نیز میتوان گاز خوراک متانولیها را صادر کرد که چندین برابر تولید و صادرات متانول نفع اقتصادی برای کشور خواهد داشت.»
وی در پایان تأکید میکند: «وزارت نفت مکلف است با همکاری وزارت امور اقتصاد و دارایی، سازمان برنامه و بودجه کشور و در جهت توسعه زنجیره ارزش پتروشیمیهای متانولی در اعضای دریافت خوراک ارزانتر از قیمت صادراتی را منوط به اختصاص ۶۰ درصد از سود خالص سالانه شرکتهای متانولی در جهت توسعه زنجیره ارزش متانولیها با اولویت کاهش صادرات متانول و افزایش مصرف در بازار داخل کند که بدین ترتیب مصرف متانول در داخل افزایش یابد و به سمت توسعه زنجیره ارزش برویم.»
جمعبندی
به نظر میرسد وضعیت نابسامان پتروشیمیهای متانولی باعث شده است که نه تنها درآمدهای دولت به شدت کاهش یابد، بلکه درآمدزایی ارزی کشور نیز به شدت کاهش پیدا کند. به همین دلیل عدالت اقتصادی ایجاب میکند قیمت خوراک پتروشیمیها واقعی شود تا از این منظر عدهای بلاوجه سودبادآورده به جیب نزنند. این مهم از سالها پیش مورد مطالبه دغدغهمندان است.
