اعتبارات مالیاتی تحقیق و توسعه ابزار سیاستی محبوبی است که دولتها برای تشویق سرمایهگذاری شرکتها در فعالیتهای تحقیق و توسعه استفاده میکنند. همچنین سیاست مذکور، سیاستی موفق در هدایت نقدینگی بخش مؤلد به سمت تحقیق و توسعه و انجام هزینه در این بخش است که نتیجه آن ایجاد محصولات نهایی خواهد بود. در راستای سیاستهای افزایش درآمد و نیز برای ایجاد کاهش خام فروشی برخی شرکتها که نتیجه آن کاهش اشتغال و سطح درآمدهای دولت و فعالان اقتصادی بخش خصوصی است، باید سیاستهای مؤثری را در جهت دستیابی به اهداف توسعه فناوری و افزایش و ارتقای سطح تکنولوژی و دانش در بخشهای مختلف اقتصادی که منجر به محصولاتی نهایی با قیمت و کیفیت مناسب و قابل رقابت با محصولات مشابه خارجی در داخل است، اتخاذ نمود که از جمله این سیاستها برخورداری شرکتهای دارای فعالیتهای تحقیق و توسعه از مشوقهای مالیاتی مانند اعتبار مالیاتی است.
در حالی که تخصیص اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به طور گسترده در کشورهای توسعه یافته استفاده میشود، استفاده از آنها در کشورهای در حال توسعه کمتر رایج است. این امر تا حدی به دلیل این واقعیت است که کشورهای در حال توسعه اغلب فاقد منابع و زیرساختهای لازم برای حمایت از فعالیتهای تحقیق و توسعه هستند. با این حال، برخی از کشورهای در حال توسعه اعتبارات مالیاتی تحقیق و توسعه را در تلاش برای تحریک رشد اقتصادی و ارتقای نوآوریهای تکنولوژیکی اجرا کردهاند. مطالعات و بررسیهای تطبیقی تجربه اعتبارات مالیاتی تحقیق و توسعه در کشورهای در حال توسعه و تأثیرات آن بر اشتغال نخبگان، رشد اقتصادی و رشد هزینه در تحقیق و توسعه، میتواند بینش ارزشمندی در مورد اثربخشی این سیاستها ارائه دهد.
سیاست اعتبار مالیاتی، ابزاری در اختیار شرکتهای دانش بنیان
مطالعات نشان داده است که افزایش هزینه در تحقیق و توسعه میتواند تأثیر مثبتی بر رشد اقتصادی کشور داشته باشد و اعتبارات مالیاتی نیز به عنوان ابزار تحریک نوآوری، پیشرفت فناوری، کاهش هزینههای صنعتی، پوشش دهی مؤثر ریسک و هزینه کردهای تحقیق و توسعه باعث تقویت و تحقق بخش تحقیق و توسعه در صنایع میشود. این بدان معناست که سیاست اعتبار مالیاتی با توجه به ویژگیهایی که برای آن ذکر شد میتواند به عنوان امتیازی در اختیار شرکتهای دانش بنیان قرارگیرد. به عبارتی با توجه به عدم پرداخت مالیات توسط شرکتهای مذکور این نقدینگی میتواند به عنوان ابزاری در راستای پیشبرد اهداف مورد نظر این شرکتها قرار گیرد.
سیاست اعتبار مالیاتی در کشورهای جهان
بررسی گزارشات بینالمللی، در رابطه با گستردگی انواع مشوقهای مالیاتی رایج تحقیق و توسعه در ۳۷ کشور عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشان میدهد که در سال ۲۰۲۰ رایجترین شیوه حمایت مالیاتی از تحقیق و توسعه بنگاههای اقتصادی در کشورهای عضو این سازمان، اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه است که ۲۱ کشور عضو سازمان مذکور از آن برای حمایت از تحقیق و توسعه بهرهمند شدند. سیاستهای اعتبار مالیاتی در کشورهای جهان بسته به شرایط، اولویتها و استراتژیهای هر کشور ممکن است متفاوت باشند. در زیر، به برخی از تجربههای سیاست اعتبار مالیاتی در چند کشور مختلف اشاره خواهم کرد:
۱-امریکا: در امریکا، برنامههای مالیاتی متعددی برای تشویق تحقیق و توسعه و نوآوری وجود دارد. این برنامهها شامل معافیت مالیاتی برای هزینههای تحقیق و توسعه، اعتبار مالیاتی برای سرمایهگذاریهای فناورانه و ارائه تسهیلات مالی و اعتباری به شرکتها برای تحقیق و توسعه است.
۲- ژاپن: سیاستهای مالیاتی برای تشویق تحقیق و توسعه توسط دولت ژاپن به کار گرفته میشود. این سیاستها شامل کسر هزینههای تحقیق و توسعه از درآمد مشمول مالیات، معافیت مالیاتی برای درآمدهای مرتبط با تحقیق و توسعه، و ارائه تسهیلات مالی به شرکتها برای تحقیق و توسعه است.
۳-آلمان: برای تشویق تحقیق و توسعه و نوآوری، سیاستهای مالیاتی متنوعی در کشور آلمان وجود دارد. این سیاستها شامل کسر هزینههای تحقیق و توسعه از مالیات درآمد، معافیت مالیاتی برای درآمدهای مرتبط با تحقیق و توسعه، ارائه تسهیلات مالی به شرکتها برای تحقیق و توسعه، و ایجاد صندوقهای نوآوری مالیاتی است.
۴- کرهجنوبی: کرهجنوبی یکی از کشورهایی است که سیاستهای قوی مالیاتی را برای تشویق تحقیق و توسعه و نوآوری اجرا میکند. این سیاستها شامل معافیت مالیاتی برای هزینههای تحقیق و توسعه، تخفیف مالیاتی برای شرکتهایی که در حوزههای نوآوری فعالیت میکنند، ارائه تسهیلات مالی و اعتباری، و تشویق همکاری بین دولت، صنعت و دانشگاهها است.
۵-هندوستان: یک نمونه از کشورهای در حال توسعه که اعتبارات مالیاتی تحقیق و توسعه را اجرا کرده است، کشور هندوستان است. در سال ۲۰۱۶، دولت هند، اعطای اعتبار مالیاتی برای شرکتهایی که در فعالیتهای تحقیق و توسعه فعالیت میکنند، معرفی کرد. اعتبار مالیاتی اختصاصیافته در این کشور، معادل ۱۵۰ درصد هزینههای انجام شده در تحقیق و توسعه شرکت است که تا ۱۵ سال میتواند انتقال یابد. مطالعه اثرات اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در هند نشان داد که این سیاست، تأثیر مثبتی بر مخارج تحقیق و توسعه توسط شرکتها دارد. همچنین تأثیر محدودتر، اما مثبتی بر اشتغال و بهکارگیری افراد نخبه و نوآور داشته است.
۶- برزیل: نمونه دیگری از کشور در حال توسعه که اعتبارات مالیاتی تحقیق و توسعه را اجرا کرده، کشور برزیل است. در سال ۲۰۰۵، دولت برزیل سیاست اختصاص اعتبار مالیاتی را برای شرکتهای فعال در زمینه تحقیق و توسعه ارائه داد. در این کشور، معادل ۵۰ درصد از هزینههای تحقیق و توسعه شرکت و جبران حداکثر ۱۰ درصد از بدهی مالیات بر درآمد شرکت توسط دولت تأمین میشود. اثرات اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در برزیل نیز حاکی از آن است که در این کشور، رشد هزینهکرد در تحقیق و توسعه و اشتغال دو اتفاق مثبتی است که در نتیجه سیاست اعتبار مالیاتی رخ میدهد.
سیاست اعتبار مالیاتی در ایران
سیاست اعتبار مالیاتی در ایران به منظور تشویق تحقیق و توسعه و نوآوری نیز در نظر گرفته شده است. در ایران، برخی از سیاستهای اعتبار مالیاتی که میتواند برای این منظور استفاده شود، عبارتند از:
۱- معافیت مالیاتی برای هزینههای تحقیق و توسعه: شرکتها و سازمانها در ایران میتوانند هزینههای مرتبط با تحقیق و توسعه را از مبلغ قابل مالیات خود کسر کنند و در نتیجه کمتر مالیات پرداخت کنند. این معافیت میتواند شامل هزینههای مربوط به مطالعات، تجهیزات، مواد مصرفی، محصولات نوآورانه و هزینههای نیروی انسانی باشد.
۲- تسهیلات مالی و اعتباری: دولت ایران ممکن است به شرکتها و سازمانها تسهیلات مالی و اعتباری ارائه دهد تا در تحقیق و توسعه و نوآوری سرمایهگذاری کنند. این تسهیلات میتواند شامل وامهای بازپرداختپذیر با نرخ کم، گرنتها و سرمایهگذاریهای عمومی باشد.
۳- معافیت مالیاتی برای اشتراک گذاری فناوری و دانش فنی: در صورتی که شرکتها و سازمانها در ایران فناوری و دانش فنی خود را با دیگران به اشتراک بگذارند، ممکن است معافیت مالیاتی دریافت کنند. این تشویق به همکاری و اشتراکگذاری فناوری باعث تسریع در فرآیند تحقیق و توسعه میشود.
این نکته حائز اهمیت میباشد که سیاستهای اعتبار مالیاتی در ایران ممکن است متغیر باشند و میتوانند با گذر زمان و تغییر قوانین مالیاتی تغییر کنند. همچنین، توجه به شرایط فعلی قوانین مالیاتی و مشاوره با متخصصان حوزه مالیاتی و همچنین فعالان اقتصادی و فعالان بنگاههای تولید دانش و فناوری در ایران برای دریافت اطلاعات دقیق و بهروز ترکیبی از سیاستهای اعتبار مالیاتی مورد نیاز است. براساس بند «ب» ماده ۱۱ قانون جهش تولید دانش بنیان که در سال ۱۴۰۱ تصویب شد، شرکتهای دارای فعالیتهای تحقیق و توسعه از اعتبار مالیاتی برخوردار میشوند؛ به این نحو که معادل هزینههای انجام شده در پروژههای تحقیق و توسعه، اعتبار مالیاتی با قابلیت انتقال به سنوات آتی اعطا میشود و معادل آن از مالیات بر عملکرد مربوط به سال انجام هزینه مذکور یا سالهای بعد کسر میشود. مطابق با نحوه ارزیابی موجود، پروژه تحقیق و توسعه مشمول اعتبار مالیاتی، مجموعهای از فعالیتهای فناورانه است که سطح فناوری محصولات، خدمات یا فرآیندهای حاصل از پروژههای تحقیق و توسعه باید در حوزه فناوریهای بالا باشد. همچنین محصولات، خدمات یا فرآیندهای حاصل از آن نیز لازم است که در سطح صنایع مربوطه در کشور جدید باشد. تشخیص این امر بر عهده کارگروه ارزیابی و تشخیص صلاحیت دانشبنیان معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری است.
مطالعهای که توسط دفتر ملی تحقیقات اقتصادی انجام شده است، نشان میدهد اعتبارات مالیاتی تحقیق و توسعه منجر به افزایش صرف هزینه در تحقیق و توسعه توسط شرکتها میشود که به نوبه خود به افزایش بهرهوری و رشد اقتصادی میانجامد. به عبارت دیگر، هر چقدر شرایط سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه شرکتهای صنعتی تسهیل گردد، میزان نقدینگی در اختیار این شرکتها جهت انجام امور مربوط به (R&D) بیشتر شده و در نهایت منجربه رشد اقتصادی کشور در بخشهای مختلف خواهد شد.
