مرحوم استاد علی صفاییحائری در کتاب انسان در دو فصل، یک چالش بسیار مهم تربیتی مطرح میکند که با گذشت چند سال از طرح این سؤال و ارائه پاسخهای متنوع به آن، گویی هنوز یکی از چالشها و مسائل امروز است.
وی میگوید: در موارد بسیاری «ما با عنوان تربیت اسلامی کاری را شروع میکنیم که میوههایش در دهان دشمن است»، یعنی وقتی به تجربه کارهای تربیت اسلامی مینگریم، میبینیم «بچههایی همراه تربیتهای به اصطلاح اسلامی، به الحاد، کفر یا فسق، فحشا و شیطنت روی میآورند و از آن طرف بچههایی در محیطهایی بیخبر از اسلام و سرشار از جلوهها و کرشمههای دنیا، پس از بلوغ، به اسلام گره میخورند، همچون تشنههای کویر در کنار چشمهسارها.» اینجاست که ما با یک سؤال مهم چشم در چشم میشویم که کجای کار این سنخ تربیتهای اصطلاحاً اسلامی میلنگد؟
ایشان مشکل را در نشناختن محیطها و زمینهها میبیند. بسیاری از طرحهای تربیت اسلامی هرچند برگرفته از روایاتند، اما گویی توجهی به محیطها و زمینهها ندارند.
بیتوجهی به محیط
استاد صفاییحائری معتقد است: «آنچه در روایات ما مطرح شده، در محیطی است که جامعه به امن و حرکت رسیده باشد و مدینهالرسول باشد. در اینچنین جامعهای به خاطر تسلط در تجربه و موفقیت در عمل شبههای سبز نمیشود که مکتب در عمل موفق بوده و برخوردها سنگینی نمیکند که ابعاد وسیع آن پذیرفته شده است. اگر ما جایگاه عمل رسول را نشناسیم، ناچار آنچه را که در یک جامعه متحرک و راه یافته مطرح است، در جامعه باز متضاد درگیر با تبلیغات وسیع پیاده میکنیم و ارزشهای بزرگ را به ابتذال میکشانیم و به نفرت راه میدهیم و خیال میکنیم کار کردهایم و به اعماق دست یافتهایم.»
بیتوجهی به زمینهها
البته برخی «مکتبهای تربیتی معاصر معتقدند باید بچه را از کودکی پر کرد و آموزش داد و قهرمانهایش را به گوشش خواند.» ما هم مقلدانه بیاییم «قهرمانهایی همچون امام حسین (ع) یا همچون حضرت علی اکبر و قاسم (ع) را به عنوان درسهای تربیتی بچهها در همین دورهها به آنها معرفی و پافشاری کنیم»، این روش به ظهور نفرت در بچهها منتج میشود، چون این درسهای بزرگ آنقدر کوچک نیستند که ذهن بزرگان ما تحمل تمامی ابعاد آن را داشته باشد، چه رسد به کودکان. برخی پاسخ میدهند: این نفرتها از آن رو است که «مسائل بد مطرح شدهاند»، اما استاد صفاییحائری در پاسخ آنها میگوید: «مسئله این نیست که مسائل بد مطرح شدهاند، بر فرض خوب هم مطرح بشوند، مگر ظرف وجودی کودک چقدر گنجایش دارد و چقدر از دریا برمیدارد، چقدر میتوانی از خون حسین یا اشک علی برای بچهها حرف بزنی؟ چگونه میتوانی از عمق نگاه رسول برای او تصویر بکشی؟ این سادهکردنها و به بساطت کشاندن این معانی عظیم، غرامتهای سنگینی را به دنبال خواهد آورد»، لذا باید به زمینهها توجه داشت.
