نقشههای فرونشست زمین در ایران نشان میدهد که حتی استانهای حاشیه دریا مانند گیلان و مازندران نیز تحتتأثیر این پدیده قرار گرفتهاند. بیشترین گستره زونهای فرونشستی مربوط به استان خراسان رضوی میشود و پس از آن استانهای اصفهان، کرمان، فارس و تهران در رتبههای بعدی هستند. متأسفانه پهنههای فرونشستی به حاشیه برخی از کلانشهرها به ویژه تهران و اصفهان سرایت کردهاست و هر چند وقت یکبار اثر تخریبی خودش را بر جای میگذارد. حالا این پدیده تعداد زیادی از شهرها را تهدید میکند، اما مسئولان امر توجهی به آن ندارند. «جوان» به منظور بررسی معضل فرونشست زمین و بررسی راهکارهای مقابله با آن با دکتر علی بیتاللهی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفتگو کردهاست.
آقای بیتاللهی! چند درصد از مساحت کشورمان درگیر فرونشست شدهاست؟
در حال حاضر نزدیک به ۱۱ درصد از مساحت کل سرزمینی کشورمان درگیر فرونشست شدهاست. از آنجایی که این پدیده، حالت دینامیک و پیشرونده دارد، با گذشت زمان، وسعت این نواحی نیز گسترش پیدا خواهد کرد.
در این بخشها چه جمعیتی از مردم سکونت دارند؟
در این ۱۱ درصد پهنه کل کشور که درگیر فرونشست زمین است، ۴۹ درصد جمعیت ایران در آن متمرکز است. فرونشست در محدوده اطراف مراکز جمعیتی بزرگ و کلانشهرها به دلیل نیاز آبی بالا گستره بیشتری دارد. همانطور که میدانید فرونشست زمین در اثر کاهش آبهای زیرزمینی رخ میدهد و از آنجایی که در این مناطق نیاز به آب شرب، کشاورزی و صنعتی بالا رفتهاست منجر به افت سطح آبهای زیرزمینی شده و در نتیجه پدیده خطرناکی را ایجاد کردهاست.
علاوه بر شهرهایی که نام بردید، چند شهر دیگر در خطر فرونشست زمین هستند؟
به طور کلی حدود ۳۵۰ شهر کشورمان در پهنههای فرونشستی قرار دارند که متأسفانه تعدادی از این شهرها دارای جمعیتی بالای یک میلیون نفر هستند و ریسک فرونشست در آنها بالاست. علاوه بر آن، از نظر در معرض قرار گرفتن شریانهای حیاتی مانند چاههای نفت و گاز و دکلهای انتقال برق فشار قوی که چند صد کیلومتر با پهنای فرونشستی تقاطع دارند، اهمیت موضوع را افزایش دادهاست.
نکته دیگر قرارگیری بافتهای فرسوده است. براساس نقشههای مختلف، نزدیک به ۵۰ درصد بافتهای فرسوده در کل کشور در پهنههای فرونشست قرار دارند. این مورد در کلانشهر اصفهان بحرانیتر از سایر شهرهاست به این دلیل که مساحت کلی این شهر در طرح فرونشستی زمین قرار دارد، اما سایر استانها در معرض قرارگیری کامل نیستند.
متأسفانه شاهد آن هستیم که بسیاری از اماکن مذهبی، فرهنگی و تاریخی در کشورمان تحتتأثیر فرونشست زمین قرار گرفتهاست. چطور میتوان مانع از روند این اتفاق شد؟
بله همینطور است. تختجمشید، نقش رستم، میدان نقش جهان و بسیاری دیگر از آثار مذهبی، فرهنگی و تاریخی در استانهای زنجان، گلستان و خراسان رضوی ترک خورده یا در آن شکاف ایجاده شدهاست. علاوه بر آن در شهر اصفهان نزدیک به ۳۸۵ مدرسه و مرکز آموزشی درگیر پهنه فرونشستی شدهاست. این اتفاقات قابلتأمل، تفکر و تدبر است، چراکه ماهیت فرونشست به صورتی است که هر روز رخ میدهد و متوقف نمیشود. مثل زلزله نیست که اتفاق بیفتد و تمام شود، بلکه همینطور ادامه پیدا میکند و آثارش هر روز بهطور نمایانتری با شکاف، ترکخوردگی، آسیبدیدگی و ریزشها خودش را نشان میدهد.
چه دستگاه یا سازمانی متولی مقابله با فرونشست زمین است؟
در ماده ۴ قانون مدیریت بحران کشور مسئله آسیبدیدگی مراکز شهری و سیستمهای حمل و نقل گنجانده شدهاست. علاوه بر آن، انجام مطالعات و ارائه راهکار در حیطه آسیبدیدگی از نظر ساختمانها برعهده وزارت تحقیقات راه و شهرسازی است، اما از دیدگاه عامل و منشأ فرونشست زمین که همان افت آبهای زیرزمینی است دو وزارتخانه «نیرو» و «جهاد کشاورزی» که نقش اساسی در مدیریت منابع آب و مصرف آب را ایفا میکنند، وظایفی را برعهده دارند و باید اقداماتی را در دستور کارشان قرار دهند.
وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی چگونه میتوانند نقش ویژهای در این زمینه ایفا کنند؟
وزارت نیرو در خصوص نظارت بر «احداث چاههای غیرمجاز» یا «استفاده غیرمجاز از چاههای مجاز» میتواند مانع از استخراج بیرویه منابع آبهای زیرزمینی شود. علاوه بر آن این وزارتخانه وظایف دیگری مانند تغذیه مصنوعی آبخوانها یا سفرههای آب زیرزمینی دارد. مثلاً چند روز پیش که بارندگیهای سیلآسا اتفاق افتاد، میتوانستند جریان آب را به صورت هدایت شدهای کنترل کنند و در داخل گودالها یا چاههای جذبی بفرستند تا با نفوذ این آب در خاکها وارد منابع آبهای زیرزمینی شود. با اقدامات اینچنینی افت سطح آبهای زیرزمینی جبران خواهد شد، اما متأسفانه تا امروز در این رابطه اقدامات ویژه و قابلتوجهی وجود نداشتهاست. فقط در قسمت ورودی دشت ورامین به صورت موضعی این کار انجام شد.
وزارت جهاد کشاورزی نیز وزارتخانه مهم دیگری است که در حمل آبهای زیرزمینی از دیدگاه نوع کشت، زرع و شیوههای آبیاری نقش ویژهای دارد. در حال حاضر بسیاری از روشهای آبیاری در مزارع موجب از دست رفتن حدود ۷۰ تا ۶۰ درصد آبها از طریق تبخیر میشود. در اثر این روش آبیاری غلط، نیاز آبی کشاورزان بیشتر میشود و در کنار آن به دلیل کاشت محصولات کشاورزی آببر در زمینهای خشک و نیمهخشک مصرف آب در مناطق مختلف کشور بالا رفته که اینها به طور غیرمستقیم منجر به تشدید فرونشست زمین شدهاست.
با این توصیف وزارتخانههای «نیرو» و «جهاد کشاورزی» هیچگونه اقدام کاربردی برای مقابله با فرونشست زمین انجام ندادهاند و حتی این موضوع در دستور کارشان نیز قرار نگرفتهاست. به نظر شما چه نهاد و سازمانی میتواند آنها را موظف کند که برای مقابله با پدیده فرونشست زمین اقدام کنند؟
این برداشت شما کاملاً درست است، اما نه اینکه به معنای بیدغدغهمندبودن وزرای این وزارتخانه باشد. بلکه طیف مسئولیتهای آنها بسیار گسترده است و آنها نمیتوانند روی موضوع فرونشست تمرکز داشتهباشند. از طرفی تا زمانی که وزرا دستور پیگیری این مسئله را صادر نکنند نیز مقابله با فرونشست زمین، مورد حمایت و پشتیبانی قرار نخواهد گرفت. در این خصوص معاون اول رئیسجمهور میتواند این مسئله مهم و بحرانی را به دو وزارتخانه مذکور گوشزد کند. قطعاً این مدیران، اخبار مرتبط با بحران فرونشست زمین در کشورمان را شنیدهاند، اما به نظر میرسد ذهنهایشان درگیر مسائل دیگری است که مقابله با این بحران را فراموش کردهاند.
اخیراً مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، گزارشی در خصوص شهر اصفهان و فرونشست زمین را تهیه و تقدیم دولت کردهاست. هدف از گزارش این بود که به صورت پایلوت، همان اقداماتی را که در دنیا برای مقابله با فرونشست زمین انجام شده را برای شهرهای مشهد، شیراز، تهران و کرمان و دیگر شهرهای بزرگی که درگیر این معضل شدهاند، اجرایی کنیم. در این گزارش ۲۲ طرح تعریفشده که بیش از هشت ماه برای آن وقت گذاشته شدهاست، اما این طرح هنوز هم هیچ نقطهای از کشور عملیاتی نشدهاست.
پدیدهای مثل زلزله، دست انسان نیست و یکباره اتفاق میافتد و همه چیز را زیر و رو میکند، اما فرونشست زمین، مخاطرهای انسانساز است که خود ما آن را ایجاد کردهایم. این پدیده قابلمدیریت کردن است و قبل از اینکه دیر شود، باید اقداماتی را برای آن انجام دهیم.
قدم اول این است که مسئولان عمق فاجعه را درک کنند و بدانند اگر کاری برای مقابله با فرونشست زمین انجام نشود، فرزندان این کشور پنج سال دیگر در چه زمینی میخواهند قدم بزنند و زندگی کنند، بنابراین این امر نیاز به دلسوزی زیادی دارد. ما نباید منتظر بحران بمانیم، بلکه باید دنبال راهکار بگردیم.
با توجه به پراکندگی کارهای وزارتخانههای «نیرو» و «جهاد کشاورزی» نیاز به سازمانی داریم که مسائل مربوط به فرونشست زمین و مقابله با آن را پیگیری کند و به سرانجام برساند. نظر شما در این رابطه چیست؟
اتفاقاً طی نامه کتبی به آقای مخبر به این نکته تأکید کردهام. هر چند که ایشان نظرشان بر این بود که این قضیه در کمیته سازگاری با کمآبی بررسی شود، اما دغدغه این کمیته، تأمین آب است و موضوع فرونشست در آنجا هم گم میشود. به نظر من ایجاد کمیتهای ویژه برای مقابله با فرونشست زمین در کشور یک ضرورت به حساب میآید تا توسط آن، حداقل صدای کارشناسان و متخصصان به گوش دستگاههای اجرایی رسانده شود.
متأسفانه در حال حاضر هیچ شاکلهای وجود ندارد که برای پدیدهای به این مهمی گزارش کار بدهد و برنامهها و کارها را دنبال کند. به همین دلیل است که به این مسئله کمتر توجه شدهاست.
اگر بیتوجهی به مسئله فرونشست زمین ادامه پیدا کند. وضعیت کشورمان به کجا میرسد؟
خدا نکند این اتفاق بیفتد که حتی تصور آن وحشتناک است، اما اگر بیتوجهیها به همین روال پیش برود، تمام دشتهای ما میمیرند، امنیت کشاورزی و غذاییمان به شدت به خطر میافتد. محصولات کشاورزی را که الان تولید میشود، دیگر نمیتوانیم تولید کنیم. زمین نفوذناپذیر خواهد شد و به قدری متراکم خواهد شد که دیگر آبهای سطحی به آن نفوذ پیدا نمیکند و به صورت روانآب جاری میشود، موادغذایی را از روی زمین میشورد و تمام دشتهای کشور را به بیابانهای بیحاصل تبدیل خواهد کرد. خانهها، خیابانها و جادهها با نشست دچار آسیبدیدگی جدی خواهد شد. آثار تاریخی گسیخته میشود و با یک زلزله خفیف فرو میریزد.
تصویر چنین آیندهای بسیار تاریک است و امیدوارم که خیلی زود به فکر مقابله با فرونشست زمین بیفتیم و اقداماتی را در دستور کار قرار دهیم. اگر عزمی جدی در این خصوص وجود داشته باشد، طی دو الی سه سال آینده، نتیجه خوبی خواهیم گرفت. این حرف، شعار نیست، طرحهایی وجود دارد که در سایر کشورها آزمونش را پس دادهاست. منتها اهمیت، جدیت و پیگیری مسئولان را میطلبد. تمام تلاش ما این بودهاست اطلاعرسانی انجام شود، ولی هنوز نتوانستهایم کاری را پیش ببریم.
تجربه سایر کشورها در خصوص مقابله با فرونشست زمین چه بودهاست؟
در سال ۱۹۶۵ میلادی در دشت توکیو فرونشست زمین حدود ۱۲ سانتیمتر در سال بود. تمهیداتی که با گزارش فنی مثل تغذیه مصنوعی، ممنوعیت حفر چاه، اصلاح روشهای کشاورزی و مواردی مثل اینها را که واقعاً هزینه آنچنانی نداشتهاست، در پیش گرفتند و در سال ۲۰۰۳ عدد فرونشست زمین را به یک سانتی رساندند که الان این عدد صفر شدهاست.
اگر واقعاً عزم جدی و مدیریت دلسوز با دید آیندهنگر وجود داشتهباشد، میشود این اقدامات را انجام داد. من این را خطاب به مسئولان میگویم که اگر این گفتگو را خواندند تلنگری برایشان باشد؛ اینطور نیست که تا ابد فرصت داشته باشیم و فکری برای فرونشست انجام دهیم. برای مقابله با این پدیده کمتر از ۱۰ سال فرصت شروع و کنترل بحران داریم. در غیر اینصورت با افزایش فرونشست در سفرههای آب زیرزمینی آبی نخواهد بود. این امر جدی است و باید این حرفها به گوش مسئولان برسد تا بالاخره اقداماتی در این خصوص انجام شود.
