هر سال برای حدود یکمیلیون دانشآموز هدایت تحصیلی انجام میشود. سرنوشت دانشآموزان بعد از ۹ سال درس خواندن با هدایت تحصیلی مشخص میشود، اما عمدتاً این کار به صورت تحمیلی انجام میشود و بدتر اینکه دانشآموز با نمره سنجیده میشود و متأسفانه استعدادهایش به صورت کشفنشدهای باقی میماند. در این میان ایدهآلگرایی خانوادهها نسبت به آینده شغلی فرزندشان و چشم و همچشمیهای پیشآمده، اجرای مؤثر طرح هدایت تحصیلی را با اختلال بیشتری مواجه کرده است.
قرار بود هدایت تحصیلی دانشآموزان را وارد مسیر رسیدن به شغلی که در آن موفق هستند، کند، اما شاهد هستیم که این کار به درستی انجام نمیشود. برخی از جوانان با وجود تحصیلاتی که دارند، نمیتوانند شغل مناسبی را انتخاب کنند و سؤال این است که چرا پیش از رسیدن آنها به این نقطه، فکری برایشان نشده است؟ به همین دلیل است که برخی از جوانان از این شاخه به آن شاخه میپرند و گاهی ناامید از مسیری که در آن قرار گرفتهاند، متوقف میشوند.
هدایتی غیرمفید و غیرمؤثر
چرا هدایت تحصیلی دانشآموزان به درستی انجام نمیشود؟ مسئلهای که نیاز به بررسی دارد تا موانع بر سر راه اجرای مؤثر هدایت تحصیلی برداشته و راهکاری برای آن اندیشیده و اجرایی شود. به تازگی حمید یزدانی، مدیرکل دوره متوسطه اول وزارت آموزشوپرورش در مورد آسیبشناسی هدایت تحصیلی در نظام آموزشوپرورش گفت: «با اجرای نظام ۶. ۳. ۳ در مدارس کشور، هدایت تحصیلی به معاونت پرورشی سپرده شد که این نوع هدایت تحصیلی خطاست چراکه مشاور پرورشی در مدتزمان اندک نمیتواند هدایت مفید و مؤثری داشته باشد، در حالی که معلمان ۳۰ ساعت در هفته با دانشآموزان هستند و میتوانند استعداد دانشآموزان را بسنجند و نقش مؤثرتری در هدایت تحصیلی و شغلی آنها ایفا کنند.»
یزدانی افزود: «متأسفانه به دلیل اینکه هدایت تحصیلی در این سالها درست انجام نگرفته است، وضع آشفتهای داریم و رشته ریاضی در مناطق خالی مانده و انبوهی از دانشآموزان در رشته تجربی مشغول تحصیل هستند.»
او با اشاره به آشفتگی سامانه سیدا در سال گذشته و هدایت تحصیلی دانشآموزان بر اساس عملکرد تحصیلی بیان کرد: «تاریخ مصرف اینگونه هدایت تحصیلی چند سالی است که در دنیا تمام شده است و با توجه به خبطهایی که در این سالها انجام شده، باید امر هدایت تحصیلی و شغلی دانشآموزان ذیل معاونت متوسطه قرار گیرد.»
مدیرکل دوره متوسطه اول وزارت آموزشوپرورش اظهار داشت: «شاخصهای هدایت تحصیلی در مشاوره دانشآموزان رعایت نمیشود و آزمونهای رغبت و توانایی دانشآموزان در کافینتها صورت میگیرد که نمیتواند هدایت تحصیلی و شغلی مؤثری ایجاد کند.»
به گفته یزدانی، هنجارهای اجتماعی نوعی پیوستگی و رابطه معنادار با هدایت تحصیلی دارند و دانش آموزان بر اساس علایق، توانایی و استعداد خود رشته انتخاب نکردهاند.
لزوم وجود مشاوران تحصیلی از دبستان تا کنکور
شاید اصلیترین مانع برای هدایت مناسب دانشآموزان به سمت تحصیلی که در آن موفق خواهند بود، نبود مشاوره تحصیلی متخصص در مدارس باشد؛ موضوعی که پانتهآ دری، معاون سابق آموزش متوسطه ادارهکل آموزشوپرورش شهر تهران به آن اشاره کرد و گفت: «یکی از راهکارها برای هدایت دانشآموزان به سمت تحصیلی که در آن موفق هستند، این است که رشته «مشاوره تحصیلی» در دانشگاهها ایجاد شود و این مشاوران از دبستان تا کنکور مقوله هدایت تحصیلی و شغلی دانشآموزان را بر عهده بگیرند.»
دری با بیان اینکه هدایت تحصیلی روی کاغذ طرح خوبی است و راهکارهای خوبی ارائه داده است، گفت: «بر اساس این طرح وظیفه نظام تعلیم و تربیت است که دانشآموز خلاق، کارآفرین و با مهارت تربیت کند.»
او با بیان اینکه دانشآموزان باید طبق علاقه و نیازمندی جامعه هدایت شوند، اظهار داشت: «در کشورهای پیشرفته پس از ۹ سال درس خواندن عموماً به دانشآموزان یک دیپلم علوم داده میشود و دانشآموز وقتی وارد سال دهم میشوند، انتخاب میکند که در دبیرستان یا هنرستان فنی درس بخواند و به این شکل دانشآموز فرصت مهارتآموزی و اندیشهورزی و کار پیدا میکند.»
مسیری که روشن نیست
دانشآموزان زیادی با رؤیای پزشک شدن رشته تجربی را انتخاب میکنند، اما از آنجا که به درستی راهنمایی نمیشوند، بعد از مدتی از رشته انتخابیشان پشیمان میشوند. شایان یکی از دانشآموزان مقطع دهم است که سال گذشته رشته تجربی را انتخاب کرده است. او در رابطه با رشتهای که در آن درس میخواند، میگوید: «میخواهم دکتر چشمپزشک شوم برای همین رشته تجربی را انتخاب کردم، اما هنگام انتخاب رشته هیچکس به من نگفته بود که تنوع کتابها اینقدر زیاد است.»
او ادامه میدهد: «رؤیای پزشک شدن در سرم شکل گرفته است و همکلاسیهای من هم با همین رؤیا به رشته تجربی آمدهاند، اما خیلیهایشان پشیمانند چراکه از عهده درسهای سنگینی که در این رشته تعیین شده است، برنمیآیند. اگر پیش از اینکه دانشآموزان انتخاب رشته کنند، مسیر پیش رو و همچنین منابع درسی آن رشته برایشان مشخص شود، آنها با دید بهتری میتوانند برای آیندهشان تصمیم بگیرند.»
کاغذبازی هدایت تحصیلی!
عدهای هدایت تحصیلی را نوعی کاغذبازی میدانند و میگویند که این هدایت بیشتر تحمیلی انجام میشود تا تحصیلی؛ موضوعی که پرویز رزاقی، مشاور مدرسه نیز آن را تأیید میکند و به «جوان» میگوید: «هدف از راهنمایی و هدایت تحصیلی در دوره متوسطه، هدایت دانشآموزان به مناسبترین رشته تحصیلی بر اساس استعداد و علاقه آنها و همچنین به تناسب امکانات و نیازهای کشور است، اما نزدیک پنج سال است که آموزشوپرورش پایان خردادماه، اطلاعیهای را صادر میکند که هدایت تحصیلی دانشآموزان بر اساس مبانی آموزشی و درسی باشد و بر اساس این اطلاعیه به رغبت دانشآموز اهمیت کمتری داده میشود.»
او ادامه میدهد: «۱۵ درصد آزمون استعداد، ۱۵ درصد آزمون رغبت، ۱۰درصد نمرهای که دانش آموز میدهد و ۵درصد نظر اولیا، ۱۰درصد نظر مشاوره و ۱۰درصد تشخیص معلم و در نهایت ۳۵درصد نیز توسط آموزشوپرورش تعیین میشود، در حالی که هدف اصلی هدایت تحصیلی کشف استعداد و علاقه دانشآموز است و باید ملاک اصلی انتخاب رشته تحصیلی او باشد، اما اینها فقط کاغذبازی است و استعداد دانشآموز تحت تأثیر سیاستهای غلط آموزشو پرورش قرار میگیرد.»
این مشاور مدرسه با بیان اینکه هدایت تحصیلی، تحمیلی شده است، میگوید: «برخی از اولیا که تحمیل هدایت تحصیلی را فهمیدهاند، نسبت به این مسئله گلایه دارند و وقتی میبینند که هدایت تحصیلی به صورت صوری انجام میشود، برای پر کردن فرمهای هدایت تحصیلی، تمایل زیادی ندارند، البته امیدواریم امسال این بخشنامه عجیب صادر نشود.»
او به ضعف دیگری در هدایت تحصیلی اشاره میکند و میگوید: «مدارس بر اساس کلاسهایی که دارند ظرفیت تعیین میکنند و بر اساس ظرفیت موجود، دانشآموزان هدایت میشوند، در صورتی که باید نیاز دانشآموز و استعداد او مدنظر قرار گیرد و بر اساس آن ظرفیت کلاسها کمتر یا بیشتر شود. مثلاً یک مدرسهای، چهار کلاس ۳۰ نفره برق و الکترونیک دارد. اگر تقاضا برای رشته برق و الکترونیک بیش از این ظرفیت باشد، او را به سمت رشته دیگری هدایت میکنند در صورتی که علاقه او نیست!»
رزاقی اظهار میدارد: «براساس اصول واقعی هدایت تحصیلی، وزارتخانه آموزشوپرورش باید بر اساس استعداد و رغبت دانشآموزان ظرفیتسازی کند، یعنی باید ببینند هر سال چند دانشآموز چه رشتههایی را میخواهند و آن وقت به مناطق اعلام کنند که ظرفیت کلاسهایشان را کم و زیاد کنند یا حتی کلاس جدیدی را که رغبت دانشآموزان برای آن زیاد است، تشکیل دهند، اما متأسفانه چنین اتفاقی نمیافتد و در نهایت علاقهمندی دانشآموز و رضایتمندی شغلی که باید در آینده داشته باشد، محقق نمیشود.»
او در پایان میگوید: «افراد زیادی هستند که رشتهای را خواندهاند که اصلاً مرتبط با شغلشان نیست. مثلاً فردی به کار حسابداری مشغول است، اما رشته شیمی خوانده است! این افراد به دلیل هدایت تحصیلی اشتباه، بخشی از عمرشان به هدر رفته است و از آنجا که خودشان را در این رشته موفق ندیدهاند، به مؤسسات آموزشی رفتهاند و برای رسیدن به شغل موردعلاقهشان تلاش کردهاند؛ مسئلهای که باید هر چه سریعتر حل شود تا دانشآموزان با هدایت تحصیلی اشتباهی وقتشان هدر نرود.»
