هزینههای نظامی در اروپا در سال۲۰۲۲ حتی از سطح پایان جنگ سرد نیز بیشتر شده است. از سه دهه قبل تاکنون سابقه نداشته است رقم این شاخص تا این اندازه افزایش یافته باشد. جنگ اوکراین علت اصلی افزایش بیسابقه هزینههای نظامی است. لهستان، هلند و سوئد از جمله کشورهایی هستند که بیشترین سرمایهگذاری نظامی خود را طی دهه گذشته در نیروهای مسلح خود انجام دادهاند. عامل دیگر افزایش هزینههای نظامی جهان تنشهای فزاینده و لاینحل در منطقه آسیا پاسیفیک بین چین از یک طرف و امریکا و متحدان غربی و آسیایی آن از طرف دیگر است، البته باید تأکید شود که در تمام قاره ها، هزینههای نظامی در سال گذشته به رقم بیسابقه ۲۴۰/۲ میلیارد دلار رسید که از نظر درصد حدود ۲/۲ درصد از کل تولید ناخالص داخلی جهانی را براساس دادههای مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (سیپری) به خود اختصاص داده است. در سطح جهان، این هشتمین سال متوالی است که هزینههای نظامی روند افزایش را طی میکند.
افزایش بیسابقه
فقط در اوکراین، هزینههای نظامی به ۴۴میلیارد دلار در سال افزایش یافته است که این رقم یکسوم کل تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل میدهد. این، علاوه بر دههامیلیارد دلار کمکهای نظامی و تسلیحاتی است که بلوک غرب در اختیار اوکراین قرار داده است. ارزیابیها حاکی از آن است که روسیه نیز هزینههای نظامی و سرمایهگذاری در نیروهای مسلح خود را به میزان ۲/۹ درصد افزایش داده است، اما حتی اگر دو کشور درگیر جنگ را در نظر نگیریم، هزینهها در اروپا به طور قابل توجهی افزایش یافته است. کشورهای اروپایی سال گذشته در مجموع، حدود ۴۸۰میلیارد دلار در نیروهای مسلح خود سرمایه گذاری کردهاند. این در حالی است که هزینههای نظامی در کشورهای اروپایی طی ۱۰ سال گذشته فقط به میزان یک سوم افزایش یافته بود. «نان تیان» کارشناس نظامی میگوید: «جنگ اوکراین باعث شد کشورهای اروپایی به فکر افزایش بیسابقه هزینههای نظامی خود بیفتند.»
همچنین رشد قابل توجه بودجه نظامی انگلیس که از اتحادیه اروپا جدا شده، به رغم شرایط بحرانی اقتصاد و جامعه این کشور، تلاشی در راستای همراهی بیشتر با امریکا در ماجراجوییهای نظامی آن در اروپا و سایر نقاط جهان و در عین حال تظاهر به حفظ قدرت و نفوذ نظامی لندن به رغم جدایی آن از اتحادیه اروپا و نیز اقدامی در راستای مقابله با قدرتهای رقیب غرب یعنی روسیه و چین است. دفتر نخست وزیر بریتانیا در توجیه علل افزایش هزینه نظامی این کشور گفته که «لازم است ما در مقابل اقدامات قهری قدرتهای استبدادی از قبیل روسیه و چین، با قاطعیت بایستیم.» تصمیم دولت لندن در افزایش دو برابری بودجه نظامی در حالی اتخاذ و اعلام میشود که بدهیهای دولتی به بالاترین سطح از تاریخ این کشور رسیده است. همچنین نرخ تورم، قیمت مواد غذایی و قیمت حاملهای انرژی نیز افزایش قابل توجهی داشته، ضمن اینکه ارزش پوند و میزان اعتماد مصرف کنندگان بریتانیایی به پایینترین رقم در طول چند دهه اخیر تنزل پیدا کرده و چشم انداز تاریکی را فرا روی مردم این کشور ایجاد کرده است.
نقش جنگ اوکراین
تغییر اساسی در رویکرد نظامی و امنیتی کشورهای اروپایی به ویژه آلمان به عنوان مهمترین کشور اروپایی و بزرگترین اقتصاد اروپا پس از حمله روسیه به اوکراین رخ داده است. در واقع جنگ اوکراین به مثابه عاملی تسریع کننده در زمینه نظامیگرایی در اروپا عمل کرده است. این جنگ که پس از جنگ جهانی دوم در قاره سبز بیسابقه تلقی میشود، موجب شده است تحولی جدی و عمیق در رویکردهای نظامی، امنیتی و حتی تسلیحاتی کشورهای اروپایی رخ دهد. مثال بارز این موضوع، افزایش بیسابقه بودجه نظامی دو کشور آلمان و لهستان و نیز سفارش تسلیحات جدید به امریکاست. در مورد آلمان، دولت آنگلا مرکل، صدر اعظم سابق این کشور به رغم دادن وعدههای بسیار، از عمل به تعهد خود به عنوان یکی از اعضای ناتو در زمینه اختصاص ۲ درصد تولید ناخالص داخلی به امور نظامی خودداری میکرد. این موضوع به ویژه در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق امریکا تبدیل به یکی از اختلافات عمده برلین و واشنگتن شده بود و حتی ترامپ برای مجازات آلمان دستور خروج شمار قابل توجهی از نیروهای امریکایی مستقر در این کشور را صادر کرد. در دوره ریاست جمهوری جو بایدن، با توجه به رویکرد وی مبنی بر احیای همگرایی فرا آتلانتیکی، دولت برلین نرمش بیشتری در این زمینه نشان داد و بودجه نظامی خود را افزایش داد، با این حال جنگ اوکراین به منزله عاملی تسریع کننده در بحث هزینههای نظامی آلمان عمل کرد. از نگاه برلین این تهاجم نشان داد برخلاف دیدگاه غالب درباره اینکه در قاره اروپا احتمال بروز یک جنگ کلاسیک آن هم پس از جنگ جهانی دوم بسیار کم شمرده میشد، تحولات سیاسی و نظامی موجب شده است این امر غیر محتمل رخ دهد، لذا برلین در راستای افزایش آمادگی نظامی خود برای مقابله با تهدیدات کنونی و آتی به ویژه از جانب روسیه، با اختصاص بودجهای ۱۰۰میلیارد یورویی نوعی جهش در توانمندی نظامی خود ایجاد کرده است. نکته جالب اینکه این مبلغ حتی از معیار تعیین شده توسط ناتو نیز فراتر رفته است. این اقدام با استقبال واشنگتن مواجه شد، به ویژه اینکه دولت آلمان در چرخشی بیسابقه حتی خواهان خرید شمار قابل توجهی جنگنده نسل پنجمی اف ۳۵ از امریکا شده، البته تغییر رویکرد نظامی آلمان با انتقاد احزاب مخالف روبهرو شده است.
با این حال واقعیت این است که افزایش قابل توجه و بیسابقه بودجه اختصاص یافته برای هزینههای نظامی و تسلیحاتی در آلمان، عملاً موجب خواهد شد با توجه به محدودیت منابع مالی به صورتی اجتناب ناپذیر هزینهها وکمکهای اجتماعی در چارچوب دولت رفاهی روندی کاهشی به خود بگیرد. این امر برای اقشار وسیعی از مردم آلمان که طی دو سال گذشته به دلیل همهگیری ویروس کرونا با ازدست دادن مشاغل و نیز تعطیلی بسیاری از کسب و کارها مواجه بودهاند، خبری ناگوار محسوب میشود. ضمن اینکه جنگ اوکراین اکنون به موهبتی غیر منتظره برای شرکتهای تسلیحاتی امریکایی تبدیل شده و موجب سفارش اقلام عظیمی از تسلیحات مختلف به این شرکتها از جانب کشورهای اروپایی شده است.
در نگاه کلی، امریکا به عنوان سردمدار ناتو در راستای منافع سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود نه فقط شرکای اروپایی خود را تشویق به ارسال هر چه بیشتر تسلیحات به اوکراین میکند بلکه با دامن زدن به آتش بیثباتی و ناامنی در اروپا ضمن تثبیت هر چه بیشتر موقعیت خود در اروپا، زمینه وابستگی امنیتی و نظامی هر چه بیشتر کشورهای اروپایی به واشنگتن را فراهم کرده است. این، به ویژه متضمن سودهای هنگفتی برای مجتمعهای نظامی - صنعتی ایالات متحده از رهگذر فروشهای فزاینده تسلیحاتی به کشورهای اروپایی است. خرید تجهیزات نظامی مدرن، اما بسیار گرانقیمت، مانند هواپیمای جنگنده امریکایی اف۳۵ از جمله دلایل اصلی افزایش هزینههای نظامی در این کشورها بوده است. همچنان که کشورهایی مانند آلمان که تا قبل از این چندان تمایلی به خرید انواع سامانههای تسلیحاتی امریکایی نداشتند اکنون در صف خرید این جنگافزارها قرار دارند.
